Czym jest Krzyż Templariuszy i skąd pochodzi?
Mianem Krzyża Templariuszy określa się krzyż, który rycerze Zakonu Świątyni nosili na swoich płaszczach, szatach i sztandarach. Najczęściej za krzyż templariuszy uznaje się krzyż kawalerski (pattée) w kolorze czerwonym (gueules), czyli krzyż o ramionach rozszerzających się ku końcom, które są płaskie lub zaokrąglone, nie dotykający krawędzi tarczy i mający czerwoną barwę. W rzeczywistości jednak templariusze w swojej historii używali różnych form krzyża, zwłaszcza na pieczęciach, dokumentach i budynkach: spotykamy krzyże templariuszy w formie krzyża greckiego, liliowego, zakończonego ostrzem, krzyża potężnikowego itp. Wydaje się jednak, że na szatach używali głównie dwóch rodzajów: wspomnianego już krzyża kawalerskiego oraz krzyża greckiego, czyli prostego krzyża o równych ramionach (jak na fladze Szwajcarii czy znaku Czerwonego Krzyża).
Wbrew powszechnemu przekonaniu, kiedy Hugues de Payns wraz z ośmioma towarzyszami zakładał Zakon Świątyni w 1118 roku, nie nosili oni tego krzyża. Nosili jedynie biały płaszcz, symbol czystości i światła. Wyróżniało ich to na tle innych krzyżowców, z których wszyscy nosili naszyty na szaty krzyż z materiału, w kolorze zależnym od pochodzenia. Francuzi nosili krzyż czerwony, Anglicy biały, Flamandowie i Niemcy zielony (później czarny), Włosi żółty, a Andegawenowie jasnozielony.
Dopiero w 1147 roku, jedenaście lat po śmierci Huguesa de Payns, papież Eugeniusz III nadał templariuszom przywilej noszenia czerwonego krzyża na szatach, którego barwa przypominała krew przelaną w obronie Ziemi Świętej. Czerwień nawiązywała również do francuskich korzeni zakonu, jako że czerwony krzyż był, jak już wspomniano, znakiem francuskich krzyżowców.
Sklep produkuje wisiorki z motywem krzyża kawalerskiego. Zobacz kolekcję.
Inne zakony rycerskie powstałe podczas wypraw krzyżowych lub hiszpańskiej rekonkwisty również przyjęły charakterystyczne krzyże. Dotyczy to zwłaszcza Zakonu Rycerzy św. Jana z Jerozolimy (późniejszego Zakonu Maltańskiego) oraz Zakonu Krzyżackiego. Rycerze św. Jana używali białego krzyża, często kawalerskiego, który nosili na czarnym habicie lub umieszczali na sztandarach. Dopiero z czasem przybrał on formę krzyża o ośmiu końcach, znanego dziś jako krzyż maltański, co zostało usankcjonowane regułą zakonu dopiero w 1496 roku. Jeśli chodzi o Krzyżaków, wybrali oni czarny krzyż, przyjęty przez niemieckich krzyżowców. Był on zazwyczaj kawalerski, choć Wielki Mistrz nosił czasem również krzyż potężnikowy (z ramionami zakończonymi w kształcie litery Tau).
Krzyż Templariuszy w wolnomularstwie
Krzyż Templariuszy zdobi oczywiście dekoracje masońskie stopni bezpośrednio związanych z templariuszami, takich jak Giermek Nowicjusz czy Kawaler Dobroczynny Świętego Miasta w Rytcie Szkockim Rektyfikowanym. Czasami można go również znaleźć na naszyjniku długim (sautoir) Czcigodnego Loży symbolicznej w tym rycie. Zawsze chodzi tu o różne warianty krzyża kawalerskiego. Krzyż Templariuszy odnajdujemy także w anglosaskich stopniach dodatkowych (side degrees), takich jak Rycerze Templariusze (Knight Templars), wieńczący Ryt Yorku. Może on być wtedy łaciński lub kawalerski, a niektórzy dostojnicy noszą krzyż patriarchalny (z dwiema poprzeczkami), zaś Wielki Mistrz krzyż papieski (z trzema poprzeczkami).
Krzyż maltański pojawia się oczywiście również w wolnomularstwie. Przede wszystkim u Rycerzy Maltańskich (Knights of Malta), stopniu poprzedzającym stopień Rycerza Templariusza w Rytcie Yorku. Spotykamy go jednak także w Rytcie Szkockim Dawnym Uznanym. Jest on osobliwie opisywany przez dawne rytuały jako krzyż krzyżacki, choć często chodzi o krzyż maltański. W 27. stopniu (Komandor Świątyni) tzw. krzyż krzyżacki to zazwyczaj czarny krzyż kawalerski lub czarny krzyż potężnikowy z nałożonym mniejszym złotym krzyżem, z tarczą herbową z Cesarskim Orłem, co było znakiem Wielkich Mistrzów Krzyżackich. W obu przypadkach, dla tego stopnia, jest to rzeczywiście krzyż krzyżacki.
Jednak na sznurkach i naszyjnikach długich 30. stopnia (Kawaler Kadosz), stopnia inspirowanego templariuszami, przedstawiony jest czerwony krzyż maltański, mimo opisów w rytuałach. W 31. stopniu najczęściej spotyka się krzyż kawalerski o grubych ramionach, a w 32. stopniu odnajdujemy krzyże kawalerskie o grubych ramionach, krzyże maltańskie oraz krzyże potężnikowe. Pokazuje to, że autorzy dawnych rytuałów nie byli szczególnie rygorystyczni w kwestiach heraldyki.
Znaczenie Krzyża Templariuszy
Z pewnością krzyż jest symbolem znacznie starszym niż chrześcijaństwo. To symbol uniwersalny, obecny we wszystkich kulturach, a jego niezwykle prosta grafika czyni go prawdopodobnie jednym z fundamentalnych symboli ludzkości, na równi z centrum, kołem i kwadratem.
Krzyż pozwala wyznaczyć i opisać przestrzeń, zarówno w poziomie, jak i w pionie. W poziomie symbolizuje cztery strony świata, mówi nam o naszym świecie materialnym, o czterech żywiołach, czterech wiatrach… W pionie wyznacza granicę między niebem a ziemią, a jego poprzeczna belka może symbolizować tę granicę, a ewentualnie także śmierć.
Krzyż na pierwszy rzut oka wiąże się z liczbą 4, która jest liczbą stworzonego świata, ale jeśli weźmiemy pod uwagę jego Centrum, może również reprezentować liczbę 5, czyli liczbę Człowieka. Zresztą człowiek stojący z rozłożonymi ramionami ma kształt krzyża. Ten krzyż jest połączony z Wszechświatem. Końce krzyża można rozumieć jako odbiorniki, które przyjmują siły uniwersalne, by prowadzić je do centrum, lub przeciwnie – jako nadajniki rozpraszające siłę wewnętrzną w świecie.
Symbol krzyża jest zatem bardzo szeroki i pozwala na różnorodne interpretacje, nieodłącznie przywodząc na myśl masońskie symbole ekierki i cyrkla, a także pionu i poziomicy.
