Victor Schoelcher: wolnomularz i abolicjonista

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Życie Victora Schoelchera

Victor Schoelcher urodził się w Paryżu 22 lipca 1804 roku. Jego ojciec, pochodzący z Alzacji, był właścicielem fabryki porcelany. Prawdopodobnie w 1822 roku Victor został przyjęty do paryskiej loży „Les Amis de la Vérité” (Przyjaciele Prawdy), działającej w ramach Wielkiego Wschodu Francji. Loża ta słynęła z bycia jedną z najbardziej postępowych i republikańskich w pierwszej tercji XIX wieku.

Około 1830 roku Schoelcher udał się na Kubę, aby reprezentować firmę rodzinną. To właśnie tam po raz pierwszy zetknął się z brutalną rzeczywistością niewolnictwa, co wstrząsnęło nim do głębi. Po powrocie do Francji został dziennikarzem i pamflecistą. Po odziedziczeniu rodzinnego biznesu w 1832 roku, sprzedał go, by w pełni poświęcić się pisarstwu i działalności społecznej – nie tylko na rzecz zniesienia niewolnictwa, ale także w kwestiach edukacji czy zniesienia kary śmierci.

Victor Schoelcher w 1833 roku

W latach 1840–1841 Schoelcher ponownie odwiedził Antyle, utwierdzając się w przekonaniu, że zniesienie niewolnictwa musi nastąpić natychmiast. Podróżował również po krajach afrykańskich i Grecji, co jeszcze bardziej wzmocniło jego antyniewolnicze poglądy. Od 1845 roku pisał liczne artykuły, domagając się całkowitej likwidacji niewolnictwa, w opozycji do tych, którzy postulowali jedynie jego „humanizację”. W 1847 roku zebrał swoje teksty w książce pt. „Histoire de l’esclavage pendant ces deux dernières années” (Historia niewolnictwa w ciągu ostatnich dwóch lat). Zawirowania polityczne, które wybuchły w tym samym 1847 roku, miały dać Schoelcherowi szansę na realizację jego celu.

Monarchia Lipcowa, która miała być ustrojem liberalnym, stawała się coraz bardziej represyjna w obliczu niestabilności parlamentarnej oraz licznych powstań. Ludwik Filip uparcie odmawiał wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego, którego domagali się republikanie, co czyniło go coraz bardziej niepopularnym. W 1847 roku rząd zakazał zgromadzeń politycznych, a następnie próbował zabronić oficerom i podoficerom armii przynależności do wolnomularstwa, które wciąż postrzegano jako źródło niepokojów.

ODKRYJ Sklep >

Od lipca 1847 roku republikanie zaczęli organizować w całej Francji bankiety, wzorowane na tych z czasów Rewolucji, aby obejść zakaz zgromadzeń politycznych. Rząd ponownie próbował temu przeciwdziałać. Zakaz bankietu zaplanowanego w Paryżu na 19 lutego 1848 roku stał się iskrą, która doprowadziła do wybuchu rewolucji. Przełożony na 22 lutego bankiet został ostatecznie odwołany przez organizatorów, co zdawało się dawać przewagę rządowi.

Jednak najbardziej radykalni republikanie nie zamierzali ustąpić. Armand Marrast (1801–1852), lider opozycji, redaktor gazety „Le National” i członek Wielkiego Wschodu Francji, wezwał paryżan do buntu. 22 lutego ponad 3000 osób zebrało się, by ruszyć na Pałac Burbonów, skandując antyrządowe hasła. 23 lutego wojsko otworzyło ogień do tłumu, a 24 lutego sytuacja stała się nie do opanowania: w obliczu napierających powstańców armia wycofała się z Paryża. Widząc brak wyjścia, Ludwik Filip abdykował 24 lutego na rzecz swojego wnuka, hrabiego Paryża, po czym udał się na wygnanie do Anglii, wcześniej wyznaczając swoją synową, księżną Orleanu, na regentkę królestwa.

Władza była już jednak w rękach republikanów, którzy zajęli Pałac Burbonów. Choć wielu umiarkowanych deputowanych było gotowych zaakceptować regencję księżnej, 24 lutego 1848 roku proklamowano II Republikę. Ogłosił to Adolphe Lamartine (1790–1869), poeta, członek Akademii Francuskiej i polityk blisko związany z wolnomularzami.

Schoelcher wszedł w skład Rządu Tymczasowego utworzonego wokół Lamartine’a jako Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Marynarki i Kolonii. Rząd ten sprawował władzę tylko od 24 lutego do 9 maja 1848 roku, ale to wystarczyło, by Schoelcher doprowadził do przyjęcia 27 kwietnia 1848 roku dekretu o zniesieniu niewolnictwa. Był to w istocie trzeci raz, gdy Francja znosiła niewolnictwo. Pierwszy dekret wydał Ludwik X w 1315 roku, ale Ludwik XIII przywrócił niewolnictwo na Antylach w 1642 roku. Rewolucja zniosła je ponownie w 1794 roku, lecz Napoleon przywrócił je w 1802 roku. Dekret zainicjowany przez Schoelchera miał okazać się ostatecznym.

Zniesienie niewolnictwa w 1848 roku

Po tym, jak Rząd Tymczasowy ustąpił miejsca Komisji Wykonawczej, Schoelcher został wybrany na deputowanego z Martyniki (9 sierpnia 1848), a następnie z Gwadelupy (24 czerwca 1849) z ramienia „La Montagne” – demokratów socjalnych, czyli skrajnej lewicy. W grudniu 1849 roku na Prezydenta Republiki wybrano Ludwika Napoleona Bonaparte (1808–1873), bratanka Napoleona I. W wyborach w 1850 roku Schoelcher ponownie uzyskał mandat deputowanego z Gwadelupy.

Jednak 2 grudnia 1851 roku Ludwik Napoleon przeprowadził zamach stanu, ustanawiając II Cesarstwo i ogłaszając się cesarzem Napoleonem III. Schoelcher był jednym z liderów Komitetu Oporu, u boku słynnego pisarza Victora Hugo (1802–1885), i walczył na barykadach. Wygnany, podobnie jak większość republikańskich przywódców, udał się na emigrację do Londynu. Powrócił dopiero po abdykacji Napoleona III w wyniku bitwy pod Sedanem w 1870 roku. W marcu 1871 roku, tuż po ponownym wyborze na deputowanego z Martyniki, bezskutecznie próbował pogodzić zwolenników Wersalu z komunardami.

Jako deputowany, a od 1875 roku dożywotni senator z Martyniki, kontynuował walkę o bliskie mu sprawy: zniesienie kary śmierci, obowiązkową i bezpłatną edukację dla wszystkich, poprawę losu kobiet i dzieci…

Kawaler i bezdzietny, Schoelcher zmarł w Houilles pod Paryżem 25 grudnia 1893 roku i został pochowany na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu. Jego prochy przeniesiono do Panteonu w 1949 roku. Jego imię nosi wiele placów, ulic oraz liceów.

Kariera wolnomularska Victora Schoelchera

Kariera wolnomularska Victora nie była ciągła ani szczególnie aktywna. Mimo to wydaje się, że zrozumienie idei wolnomularskich w dużej mierze inspirowało jego zaangażowanie. „Les Amis de la Vérité”, loża, do której wstąpił, była jedną z najbardziej postępowych w Wielkim Wschodzie Francji. Była to jedna z nielicznych lóż, które aktywnie uczestniczyły w „Trzech Chwalebnych Dniach” (rewolucji 1830 roku), która obaliła Karola X i ustanowiła monarchię konstytucyjną Ludwika Filipa.

Loża ta, blisko związana z ówczesnymi tajnymi stowarzyszeniami politycznymi, w tym karbonariuszami, została ostatecznie rozwiązana w 1833 roku. Od tego momentu nie ma śladów aktywności wolnomularskiej Schoelchera. W loży pojawił się ponownie dopiero w 1844 roku, kiedy to został afiliowany do loży „La Clémente Amitié”, jednej z najbardziej republikańskich lóż okresu Monarchii Lipcowej. Pozostał w niej jednak tylko kilka miesięcy. „La Clémente Amitié” zbyt otwarcie krytykowała konserwatyzm Wielkiego Wschodu Francji i domagała się reformy zakonu, co doprowadziło do poważnego kryzysu. Loża została najpierw rozwiązana przez Wielki Wschód, a następnie karę zamieniono na dwumiesięczne zawieszenie. 17 członków loży zostało jednak wydalonych, w tym Schoelcher. Przed wyjazdem do Londynu w 1851 roku nie wstąpił do żadnej innej loży. W Londynie prawdopodobnie utrzymywał kontakty z lożą „Les Philadelphes”, ale nie ma dowodów na to, by regularnie w niej bywał.

Victor Schoelcher u schyłku życia

Po powrocie z wygnania w 1870 roku, choć utrzymywał kontakty z wolnomularzami podzielającymi jego ideały, rzadko bywał w lożach. Być może odwiedzał lożę „La Renaissance des Émules d’Hiram” w latach 70. XIX wieku i uczestniczył w inicjacji Julesa Ferry’ego oraz Émile’a Littré w „La Clémente Amitié” w 1875 roku. Archiwa tych lóż nie zachowały jednak żadnych dowodów na ten temat. Podobnie, czasami można przeczytać, że Schoelcher miał pomóc Marii Deraismes (1828–1894) w inicjacji w 1882 roku, co dało początek wolnomularstwu mieszanemu „Le Droit Humain”. Choć prawdą jest, że Schoelcher znał Marię Deraismes z kręgów feministycznych, nic nie wskazuje na to, by odegrał jakąkolwiek rolę w tej inicjacji.