Symbolika okręgu – Sklep Masoński

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Symbolika okręgu w Loży symbolicznej

Choć cyrkiel jest obecny od pierwszego stopnia, w kontynentalnych rytach masońskich rzadko wspomina się o nim na stopniach Ucznia i Czeladnika. Uczeń musi najpierw nauczyć się posługiwać masońskim młotkiem i dłutem. Symbolika cyrkla i okręgu nie jest oczywiście jego głównym zmartwieniem!

Na stopniu Czeladnika cyrkiel pojawia się wśród narzędzi, które niesie kandydat podczas swojej drugiej symbolicznej podróży, przynajmniej w Rycie Francuskim i Rytcie Szkockim Dawnym Uznanym. Jest to dość naturalne, jeśli wiemy, że Czeladnik zaczyna odkrywać geometrię, a ceremonia przyjęcia na ten stopień w tych rytach kończy się odkryciem Płonącej Gwiazdy, którą kreśli się za pomocą cyrkla i węgielnicy. Jednak w tej perspektywie cyrkiel pozostaje raczej narzędziem służącym do przenoszenia miar i choć potrafi kreślić okręgi, nie kładzie się szczególnego nacisku na tę cechę.

Dopiero na stopniu Mistrza okrąg zaczyna wyłaniać się wyraźniej. Czyż nie mówi się, że Mistrz przeszedł od ekierki do cyrkla? Ekierka, która pozwala sprawdzić kąt prosty, natychmiast przywodzi na myśl kwadrat, symbol świata materialnego, wyznaczonego przez cztery żywioły i cztery strony świata; cyrkiel zaś naturalnie przywołuje okrąg, który klasycznie symbolizuje niebo, jedność i nieskończoność. Mistrz przeszedł zatem od kwadratu do okręgu, od ziemi do nieba, od materii do ducha, od wielości do jedności.

Sklep gromadzi dzieła poświęcone symbolice masońskiej. Zobacz kolekcję.

Komnata Środkowa, czyli nazwa Loży trzeciego stopnia, może być również interpretowana jako symboliczny wyraz okręgu. Loża ta bywa opisywana jako okrąg, do którego środka zapraszany jest Mistrz. Dlatego niektóre rytuały Rytu Szkockiego Dawnego Uznanego nie mówią już o Kolumnach Północy i Południa na trzecim stopniu, nazywając je Stronami Północną i Południową; a poruszając się w Loży, nie zaznacza się już kątów, aby zamanifestować ekierkę, lecz porusza się ruchem okrężnym.

W rytach anglosaskich natomiast okrąg jest przedmiotem refleksji wolnomularzy już od stopnia Ucznia. W wykładzie pierwszego stopnia rytuałów angielskich (Emulation itp.) czytamy, że “we wszystkich regularnych i dobrze ukonstytuowanych Lożach widzi się punkt w okręgu, wokół którego Bracia nie mogą zbłądzić. Do tego okręgu przylegają, na północy i południu, dwie wielkie linie styczne i równoległe, z których pierwsza reprezentuje Mojżesza, a druga wiarę Salomona. Na górnej części tego okręgu spoczywa Księga Świętego Prawa, która podtrzymuje Drabinę Jakubową. Gdybyśmy zawsze byli tak blisko tej Świętej Księgi i tak ściśle trzymali się zawartych w niej doktryn, jak czynią to te dwie równoległe linie, prowadziłoby nas to do Tego, który nas nie zwiedzie i nie pozwoli się zwieść. Podążając za obwodem tego okręgu, musimy nieuchronnie napotkać te dwie równoległe oraz Świętą Księgę; dopóki wolnomularz pozostaje w takich granicach, nie może zbłądzić”. Ten sam symbol pojawia się w amerykańskim Rycie York, ale tam dwie linie reprezentują św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelistę.

Za biblijną symboliką, która może zaskoczyć wielu europejskich wolnomularzy, kryje się zrozumienie, że wolnomularstwo organizuje się geometrycznie wokół centrum, którym jest Wielki Architekt Wszechświata. Okrąg reprezentuje wówczas obszar pracy masońskiej, ograniczony przez opiekuńcze postacie Mojżesza i Salomona lub dwóch św. Janów, a także przez Tom Świętego Prawa. W tej perspektywie symbolika okręgu nie jest zarezerwowana tylko dla Mistrzów, dotyczy całego wolnomularstwa, już od pierwszego stopnia.

Można tu zmierzyć znaczącą różnicę między koncepcją pracy masońskiej proponowaną przez regularne wolnomularstwo anglosaskie a tą z Rytu Szkockiego Dawnego Uznanego, który choć odwołuje się do Wielkiego Architekta Wszechświata i tradycyjnie wystawia Tom Świętego Prawa, nie mniej twierdzi, że wolnomularstwo “nie narzuca żadnych ograniczeń w poszukiwaniu Prawdy i że właśnie po to, by zagwarantować wszystkim tę wolność, wymaga od wszystkich tolerancji” (Deklaracja Zasad Konwentu w Lozannie, 1875).

Symbolika okręgu w wysokich stopniach

O ile w Loży symbolicznej wspomina się o relacji między ekierką a cyrklem (czyli między kwadratem a okręgiem), o tyle nie jest ona pogłębiana. Dopiero w wysokich stopniach RSDA, szczególnie w 5. stopniu Rytu Szkockiego Dawnego Uznanego, zostanie ona rozwinięta w formie geometrycznej zagadki: kwadratury koła. Czy można sprawić, by pole kwadratu i pole koła się pokryły?

Istnieją oczywiście empiryczne przybliżenia, które można wykreślić za pomocą linijki i cyrkla. Jednak matematycznie ta zbieżność jest niemożliwa, ponieważ pole koła oblicza się za pomocą liczby π, która jest liczbą niewymierną przestępną, o nieskończonej liczbie miejsc po przecinku (3.14159265358979323846264338327950288419716939937510582…). Również tutaj, poprzez obliczenia, można znaleźć jedynie przybliżenie.

Nie będziemy zagłębiać się w czysto matematyczny aspekt kwadratury koła i przestępny charakter liczby π. Zapamiętajmy jedynie, że ten problem matematyczny zajmował filozofów i matematyków przez ponad 3000 lat, by zostać rozstrzygniętym dopiero w 1882 roku (Ferdinand von Lindemann) ostatecznym stwierdzeniem… nierozwiązywalności!

To raczej filozoficzny i symboliczny wymiar tej nierozwiązywalności powinien przykuć naszą uwagę z punktu widzenia masońskiego. Jeśli przyjmiemy, że kwadrat reprezentuje świat materialny, skończoność, immanencję, a okrąg jedność, nieskończoność i transcendencję, wynika z tego, że te dwa poziomy rzeczywistości nigdy nie mogą się całkowicie pokryć. Relacji między tymi dwiema rzeczywistościami nie można wyrazić w kategoriach realne – nierealne, ponieważ zarówno kwadrat, jak i okrąg są jak najbardziej realne. Chodzi po prostu o rzeczywistości, które znajdują się na różnych płaszczyznach i nie mogą się idealnie nałożyć. Tak jakby okrąg zawsze posiadał pewien rodzaj “nadmiaru bytu” w stosunku do kwadratu, a ta różnica, choćby najmniejsza, była w rzeczywistości przepastna i nie do pokonania, bardziej jakościowa niż ilościowa.