Sprawiedliwość a wolnomularstwo

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Sprawiedliwość jako cnota moralna

Wolnomularstwo stawia sobie za cel oferowanie swoim członkom drogi do doskonalenia moralnego i duchowego poprzez praktykowanie rytuałów inicjacyjnych. Sprawiedliwość jest zatem jednym z jego stałych punktów zainteresowania. W większości stopni często spotykamy wezwania do praktykowania cnoty i działania zgodnie z zasadami moralnymi, jednak niektóre stopnie odnoszą się do sprawiedliwości w sposób bezpośredni.

W stopniach symbolicznych jedynym rytem masońskim, który czyni sprawiedliwość wyraźnym tematem ceremonii inicjacji, jest Ryt Szkocki Rektyfikowany. Po otrzymaniu Światła, nowy Uczeń poznaje słowo „Sprawiedliwość”, jednocześnie widząc skierowane w swoją stronę miecze Braci. Czcigodny wyjaśnia mu wówczas, że wolnomularz musi zawsze podążać drogą Sprawiedliwości, a wycelowane miecze są jedynie obrazem wyrzutów sumienia, które dręczyłyby go, gdyby sprzeniewierzył się temu obowiązkowi. Rygory tej Sprawiedliwości są jednak łagodzone przez Miłosierdzie, które przedstawia się neoficie, zachęcając go do umiarkowania w ocenianiu swoich bliźnich. Łącząc Miłosierdzie ze Sprawiedliwością, Ryt Szkocki Rektyfikowany nawiązuje do znaczenia hebrajskiego słowa „Tsedakah”, które oznacza jednocześnie sprawiedliwość i życzliwość.

Również w stopniach symbolicznych sprawiedliwość pojawia się w rytuale otwarcia Rytu Misraim (zwanego Rytem Weneckim z 1788 r.) oraz Starego Rytu Orientalnego Memphis, tym razem jednak w połączeniu z Prawdą. Świątynia, w której pracują wolnomularze, nazywana jest Świątynią Prawdy i Sprawiedliwości – oba te terminy nawiązują do mitologicznej postaci bogini Maat, symbolizowanej w wolnomularstwie przez Cyrkiel i Węgielnicę (lub Liniał).

To jednak w wysokich stopniach temat sprawiedliwości jest poruszany najczęściej. Jest on centralny dla stopni Wybranych, zwanych również stopniami Zemsty (9., 10. i 11. stopień Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego, Wybrany Sekret Rytu Francuskiego…): stopnie te opisują misję Mistrzów wybranych do ścigania zabójców Hirama i ukarania ich za popełnioną zbrodnię. Wolnomularze tych stopni są zachęcani do wyjścia poza poczucie zemsty, aby odkryć ideę Sprawiedliwości.

Sprawiedliwość jest również dominującym tematem stopnia Kadosz, wysokiego stopnia RSDU (Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego), który jest również stopniem Wybranym. Tłem tego stopnia jest tragiczny koniec Zakonu Świątyni, a Kawaler Kadosz jest wzywany do obrony Sprawiedliwości przed wszelkimi formami ucisku.

Sklep gromadzi dzieła poświęcone etyce i filozofii masońskiej. Zobacz kolekcję.

7. stopień Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego przedstawia inny aspekt Sprawiedliwości. Jego tytuł to „Mistrz i Sędzia” (Prévôt et Juge), a legenda stopnia uczy nas, że aby przywrócić porządek i Sprawiedliwość wśród robotników Świątyni, Salomon ustanowił klasę Harodimów, posiadaczy Złotego Klucza otwierającego kasetkę zawierającą serce Hirama. Stopień ten potwierdza konieczność istnienia sprawiedliwości w funkcjonowaniu wspólnoty wolnomularzy i symbolicznie łączy ją z przymiotami, którymi obdarzony był Hiram.

W tym samym duchu sprawiedliwość pojawia się w 31. stopniu Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego – Wielki Inspektor Inkwizytor Komandor. Zadaniem tego stopnia administracyjnego jest „czuwanie, aby żaden Brat […] nie zboczył z nałożonych na niego obowiązków; zapobieganie naruszeniom praw Wolnomularstwa; wreszcie praca nad tłumieniem nadużyć” (Instrukcja 31. stopnia). Hasłem tego stopnia jest zresztą „Sprawiedliwość”, na co odpowiada się „Słuszność”.

Przypominając, że niektórzy mają za zadanie zaprowadzać sprawiedliwość wśród wolnomularzy, 7. i 31. stopień Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego prowadzą nas naturalnie do omówienia Sprawiedliwości Masońskiej w sposób bardzo konkretny.

Sprawiedliwość Masońska

Aby uniknąć naiwności, wolnomularstwo musiało wykształcić formę sprawiedliwości wewnętrznej, jak każda zorganizowana grupa. Przed utworzeniem Wielkiej Loży Londynu w 1717 roku (lub bardziej prawdopodobnie w 1721 r.), Loże były niezależne i rozstrzygały kwestie dyscyplinarne wewnętrznie. Mogły zatem nałożyć na członka sankcję lub nawet go wykluczyć, bez uciekania się do zewnętrznej władzy.

Wraz z pojawieniem się Wielkiej Loży, wewnętrzna sprawiedliwość Loży została utrzymana, ale z możliwością odwołania się do kwartalnych zgromadzeń prowincjonalnych lub dorocznego zgromadzenia Wielkiej Loży. Podobnie, jeśli wewnątrz Loży nie można było znaleźć arbitrażu, sprawę można było skierować do zgromadzenia kwartalnego lub dorocznej Wielkiej Loży, gdzie powoływano komisję ad hoc. Żadna stała instancja nie uosabiała jednak wówczas Sprawiedliwości Masońskiej.

Ten bardzo prosty rodzaj procedury, odpowiadający pragmatycznemu i zasadniczo orzeczniczemu charakterowi prawa anglosaskiego, został przyjęty przez Wielkie Loże powstające w Europie w XVIII wieku. Jednak dość szybko okazał się on niewystarczający w krajach kultury łacińskiej, takich jak Francja, gdzie prawo pochodzenia rzymskiego jest znacznie bardziej wiążące i sztywne.

We Francji na przykład, Wielki Wschód Francji ustalił w 1773 roku, że spory będą należeć do kompetencji Izby Paryskiej lub Izb Prowincjonalnych (w zależności od położenia geograficznego danej Loży lub Lóż), a spory finansowe będą rozpatrywane przez Izbę Administracyjną. W obu przypadkach Rada Wielkiego Mistrza pełniła funkcję izby odwoławczej lub kasacyjnej. Jednak wszystkie te instancje były jednocześnie odpowiedzialne za kierowanie Wielkim Wschodem i nie posiadały wyłącznej funkcji sądowniczej.

W 1805, a następnie w 1826 roku system doprecyzowano, definiując kategorie wykroczeń i proponując różne procedury w przypadku zaangażowania Braci spoza Wielkiego Wschodu. Nie utworzono jednak żadnej stałej instancji, a drogi odwoławcze pozostały w gestii różnych Izb Zakonu.

Od 1854 roku wprowadzono władzę sądowniczą masońską, odrębną od władzy ustawodawczej i wykonawczej, a w 1884 roku położono podwaliny pod czteropoziomowy system, który do dziś funkcjonuje w ramach Wielkiego Wschodu Francji: Rada Rodzinna wewnątrz Loży, Regionalne Jury Braterskie, Jury Odwoławcze i wreszcie Najwyższa Izba Sprawiedliwości Masońskiej działająca jako sąd kasacyjny. Szczegółowe opisywanie całego systemu, który zajmuje dziś ósmą księgę Regulaminu Wielkiego Wschodu Francji, z nie mniej niż dziesięcioma tytułami i czterdziestoma artykułami, byłoby nużące. Można jednak stwierdzić, że system ten, odpowiadający francuskiemu jurydyzmowi, jest prawdopodobnie najbardziej złożonym, jaki kiedykolwiek wygenerowały obediencje masońskie.