Śmierć w wolnomularstwie – Sklep Masoński

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Symbole śmierci nieobecne w dawnym wolnomularstwie

Czy symbole związane ze śmiercią zawsze istniały w wolnomularstwie, czy może pojawiły się w pewnym momencie? Większość dawnych katechizmów masońskich z początku XVIII wieku ograniczała się do symboliki związanej z budowniczymi i zazwyczaj nie wspominała o elementach przywołujących śmierć, poza makabrycznym opisem ewentualnej śmierci tego, kto złamałby przysięgę. Choć dzisiaj opisy te mogą szokować, podobne formuły były wówczas powszechnie stosowane w angielskich przysięgach sądowych.

Istnieje jednak wyjątek wśród wczesnych dokumentów: rękopis „Dumfries” nr 4 (ok. 1710 r.), który po zakończeniu katechizmu dodaje dziwny, ośmiowersowy poemat (w języku angielskim), ozdobiony małymi rysunkami, który można przetłumaczyć następująco:

„Widzisz tutaj trupią czaszkę, by przypomnieć ci o śmiertelności.

Spójrz, wielkie kolumny upadły, lecz możliwe jest wzniesienie się do nieba.

Niech twe czyny będą zgodne z ekierką, sprawiedliwe i prawdziwe, pozostań w wyznaczonym ci centrum. Bądź gotów, bo twój ostateczny koniec nadchodzi”.

Sklep wykonuje dekoracje stopnia Mistrza, w którym odgrywa się to wzniesienie. Zobacz kolekcję.

Co ciekawe, poemat ten jest często pomijany w publikacjach tego rękopisu. Najwyraźniej nie jest on częścią samego katechizmu, który kończy się słowem FINIS. Czy dodanie poematu było osobistą inicjatywą redaktora, czy może tekst ten był używany przez wolnomularzy? Tego z pewnością nigdy się nie dowiemy. W każdym razie wpisuje się on idealnie w tradycję „Memento Mori” (Pamiętaj o śmierci), szczególnie cenioną w ekspresjach artystycznych epoki baroku. Choć krótki poemat z „Dumfries” nr 4 dodaje terminy masońskie, przedstawia on oblicze śmierci typowe dla swojej epoki: śmierć przypominającą o marności wszystkich rzeczy, zapraszającą ludzi do uświadomienia sobie kruchości życia i działania zgodnie z tym.

W tym krótkim poemacie przywołującym śmierć nie ma nic specyficznie masońskiego ani oryginalnego; autor ogranicza się do powielania ówczesnych banałów. W którym zatem momencie śmierć zaczęła być traktowana w wolnomularstwie inaczej i stała się centralnym elementem procesu inicjacyjnego?

Motyw śmierci Mistrza

Ten sam rękopis „Dumfries” nr 4 daje nam być może wskazówkę, o ile przeczytamy go uważnie. Pytanie dotyczące miejsca Mistrza w Loży jest co najmniej dziwne w doborze słów: „P. Gdzie spoczywa Mistrz? O. W kamiennym korycie, pod oknem na zachodzie, patrząc na wschód i czekając na wschód słońca, by posłać swoich ludzi do pracy”. Mistrz nie „stoi”, nie „zasiada” w tym czy innym miejscu, on „spoczywa w kamiennej urnie”! Nie znamy elementów rytualnych, do których odnosi się ta wzmianka, ale można przypuszczać, że dokument ten opiera się na tradycji potwierdzającej śmierć Mistrza, który spoczywa w kamiennym korycie, symbolu grobu. Wydaje się jednak, że śmierć ta nie jest ostateczna, skoro z tego koryta, w którym leży, może obserwować wschodzące słońce i kierować pracą robotników.

Nacisk na śmierć w wolnomularstwie wydaje się zatem pojawiać wraz z legendą dotyczącą śmierci Mistrza lub innej mitycznej postaci. Od razu przychodzi na myśl legenda o Hiramie, ale rękopis „Graham” z 1726 roku zdaje się sugerować, że śmierć i odnalezienie ciała Noego poprzedziły legendę o Hiramie, dostarczając jej głównego zarysu.

Dzieła poświęcone temu zagadnieniu zostały zebrane tutaj. Zobacz kolekcję.

Dlaczego i w jaki sposób motyw ten zyskał znaczenie w rytuałach masońskich? Można przypuszczać, że proces ten zbiegł się ze wzrostem ezoterycznego i inicjacyjnego wymiaru wolnomularstwa, gdy miało ono coraz mniej wspólnego z operatywną tradycją budowniczych. Zakłada to również, że wolnomularstwem zaczęły kierować osoby wykształcone, a nawet uczeni, którzy wzbogacili rytuały o wymiary ezoteryczne odkryte w licznych opisach Misteriów Starożytności, znajdujących się u autorów greckich i łacińskich. Od razu przychodzą na myśl takie postacie jak Jean-Théophile Désaguliers.

Niewiele wiadomo o angielskich Lożach masońskich przed założeniem Wielkiej Loży Londynu w 1717 roku (lub bardziej prawdopodobnie w 1721): kto uczęszczał do Lóż, kto nimi kierował, jakie były ich cele? Co najwyżej znamy przynależność masońską kilku osobistości, takich jak Sir Christopher Wren (1632-1723), uczony, architekt i członek założyciel Royal Society. Jednak obecność takich uczonych jest znacznie lepiej udokumentowana od momentu założenia Wielkiej Loży. Powszechnie przyjmuje się, że stopień Mistrza Masońskiego, z rytuałem skupionym na śmierci Hirama, pojawił się około 1730 roku, w kontekście tej nowej formy wolnomularstwa animowanej przez intelektualistów, którzy próbowali ożywić dawne inicjacje. Jednakże rękopis „Dumfries” nr 4 może sugerować, że pierwsze ślady tradycji potwierdzającej śmierć Mistrza mogły istnieć już około 1710 roku.

Gabinet Refleksji i inicjacja

Symboliczna śmierć opisana w stopniu Mistrza nie jest pierwszym spotkaniem wolnomularza ze śmiercią, przynajmniej w wolnomularstwie francuskim (i europejskim) oraz amerykańskim. Kandydat do inicjacji po raz pierwszy konfrontuje się ze śmiercią w Gabinecie Refleksji, który rozwinął się w ramach francuskiego wolnomularstwa w XVIII wieku. To urządzenie, poprzedzające ceremonię inicjacji, jest nieznane w wolnomularstwie angielskim, szkockim i irlandzkim.

W tym małym, ciemnym miejscu, w którym kandydat musi medytować, znajdują się różne przedmioty, z których niektóre przypominają o śmierci (czaszka, klepsydra, kosa), zejściu w głąb ziemi (V.I.T.R.I.O.L.), rozpuszczeniu elementów (Sól, Siarka i Rtęć) – krótko mówiąc, symbole oznaczające, że ten etap jest symboliczną śmiercią.

Przyjęcie masońskie staje się w ten sposób prawdziwym rytuałem przejścia, zgodnie ze schematem, który odnajdujemy w wielu tradycjach, w tym pierwotnie w chrześcijańskim chrzcie: symboliczna śmierć, czyli porzucenie wcześniejszej sytuacji, naznaczonej piętnem niepełności, ignorancji, błędu; rytuał, który odtwarza istotę na innym poziomie świadomości; i wreszcie integracja z nową wspólnotą, tych, którzy przeżyli tę samą wewnętrzną przemianę.