Słońce i Księżyc w wolnomularstwie

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Masońskie znaczenie Słońca w dawnych rytuałach

Słońce początkowo pojawiało się w dawnych rytuałach masońskich samodzielnie. Wspomniano o nim już w najstarszym znanym rękopisie masońskim (rękopis z Edynburga, 1696 r.), gdzie wraz z firmamentem występuje jako świadek przysięgi składanej przez przyszłego masona. Reprezentuje ono tym samym oko Boga, które wydobywa wszystko na światło dzienne.

Następnie Słońce odnajdujemy w rękopisie „Sloane” nr 3329 (ok. 1700 r.), z którego dowiadujemy się, że jest ono jednym z trzech świateł Loży, obok Mistrza i ekierki. O Księżycu nie ma jeszcze mowy. Rękopis „Dumfries” nr 4 z około 1710 roku wnosi nowe doprecyzowanie, jako pierwszy wiążąc wschodzące Słońce z otwarciem Prac, a zachodzące z ich zamknięciem. Według tego rękopisu Loża posiada tylko te dwa światła. Idea, że Mistrz zasiada na Wschodzie, aby obserwować wschodzące Słońce i kierować pracą robotników, staje się wówczas powszechna, co potwierdza np. rękopis „Trinity College” z 1711 roku. Model ten zostaje później uzupełniony o wzmiankę o Słońcu w zenicie oraz o jego powiązaniu z miejscem Mistrza i dwóch Dozorców, co jest praktykowane w rytuałach typu „Ancien” (ryty anglosaskie, Ryt Szkocki Dawny i Uznany…): Czcigodny na Wschodzie otwiera prace, 2. Dozorca na Południu wyznacza czas odpoczynku, a 1. Dozorca na Zachodzie zamyka prace.

Do lat 20. XVIII wieku Słońce wydawało się mieć w rytuałach masońskich dwa znaczenia: związane z przysięgą stawało się obrazem boskiej Sprawiedliwości, która obserwuje świat; a związane z Lożą i jej Pracami reprezentowało Moc rządzącą naturą między wschodem a zachodem, które wyznaczają ramy masońskiego dzieła. Jest to dość logiczne: dawne rytuały prawdopodobnie pozostawały bliskie rytuałom operatywnym, a z tej perspektywy liczyło się tylko Słońce, gdyż w nocy nie pracowano.

Sklep produkuje wisiorki przedstawiające te dwa luminarze. Zobacz kolekcję.

Pojawienie się Księżyca w symbolice masońskiej

Pojawienie się Księżyca w rytuałach musiało prawdopodobnie poczekać, aż wymiar operatywny stopniowo ustąpi miejsca bardziej duchowej i ezoterycznej interpretacji. W 1726 roku odnajdujemy pierwszą wzmiankę o Księżycu w rękopisie masońskim o bardzo wyraźnym chrześcijańskim piętnie, tzw. „Graham”. Rękopis ten uczy nas, że Loża posiada dwanaście świateł, czyli klejnotów: Ojca, Syna i Ducha Świętego, a następnie Słońce, Księżyc, Mistrza Masońskiego, ekierkę, cyrkiel, pion [prawdopodobnie poziomnicę], sznur [prawdopodobnie pion], masoński młotek i dłuto. Słońce zachowuje pewną prymat, gdyż czytamy, że „zapewnia światło w dzień i w nocy”. Lecz kto rozprasza to światło na Ziemi w nocy? Tutaj wkracza Księżyc, tajemniczy nocny astry, symbolicznie powiązany z wodą: „Jeśli chodzi o księżyc, jest to ciemne ciało wywodzące się z wody, otrzymuje swoje światło od słońca i jest również królową wód, które są najlepszym poziomem”.

Od tego momentu Księżyc będzie kojarzony w Loży ze Słońcem, a trzy światła, które odkrywa nowy Uczeń, to już nie Słońce, Mistrz i ekierka, lecz Słońce, Księżyc i Mistrz. Rytuały będą zatem bardziej skłaniać się ku introspekcji, pracy wewnętrznej i odkrywaniu nieświadomego wymiaru bytu. Pojawienie się Księżyca jest niezaprzeczalnie znakiem wzrostu ezoterycznego i psychologicznego wymiaru wolnomularstwa.

Wraz z nim dowartościowane zostaną inne symbole, które uczynią z Loży rozległy system binarny, którego dualność ma zostać wysublimowana i pojednana poprzez zasadę ternarną: kolumny B i J, czarne i białe pola Posadzki Szachownicowej. Słońce staje się zatem symbolem aktywnym, ekspansywnym, męskim, podczas gdy Księżyc jest rozumiany jako pasywny, receptywny i żeński. Można tu łatwo dodać symbolikę alchemiczną, gdzie Słońce reprezentuje złoto lub siarkę, a Księżyc srebro lub rtęć.

Inicjacja masońska staje się więc wyraźnie wewnętrzną przygodą, prowadzącą tego, kto wkracza na tę drogę, do osiągnięcia tego, co w XX wieku psycholog analityczny Carl Gustav Jung nazwie indywiduacją – pojednaniem przeciwieństw, znakiem dojrzałości psychicznej.

Czy masońska symbolika Słońca i Księżyca jest uniwersalna?

Studiując symbolikę, mamy być może zbyt dużą tendencję do „konkordyzmu”, czyli szukania tego, co łączy i wiąże różne systemy symboliczne wywodzące się z różnych kultur. Symbolika bywa czasem zbyt pochopnie uważana za uniwersalny język duchowy. Tak, symbolika jest uniwersalna, jest najwyraźniej wyrazem ludzkiego życia wewnątrzpsychicznego. Można ją porównać do języka i w tym sensie jest uniwersalna. Ale tak jak istnieją różne języki, które ukształtowały się w bardzo odległych kulturach, symbolika zawsze wpisuje się w odrębny kontekst kulturowy, a więc i językowy.

Wszystko, co można powiedzieć o Słońcu i Księżycu w wolnomularstwie na płaszczyźnie symbolicznej, będzie czasem uniwersalne, a czasem kulturowo uwarunkowane. Uniwersalne będzie to, co opiera się na obserwacji samych zjawisk: że Słońce i Księżyc wschodzą na Wschodzie i zachodzą na Zachodzie, jest uniwersalne; że Słońce jest zawsze pełne, podczas gdy Księżyc bywa rosnący, pełny, malejący lub nów, jest uniwersalne.

Ale to, że Słońce jest męskie, a Księżyc żeński, jak ma to miejsce w symbolice masońskiej, jest dalekie od bycia uniwersalnym. Nie zapominajmy, że nie ma myślenia bez języka. Nasze pojęcia, nawet te najbardziej wzniosłe, są koniecznie determinowane przez słowa, którymi dysponujemy, i ogólnie przez język, którym mówimy.

Oczywista „męskość” Słońca i nie mniej oczywista „kobiecość” Księżyca narzucają się tylko tym ludom, które w ten sposób nadały rodzaj tym dwóm astrom. Tak jest w przypadku większości języków europejskich, w ślad za łaciną i greką. Jedynie język niemiecki odwraca te przypisania (Die Sonne, der Mond, dosłownie „Ta Słońce”, „Ten Księżyc”), a gaelicki irlandzki zdaje się nadawać im obu rodzaj żeński. Hebrajski natomiast nadaje obu rodzaj męski, ale co powiedzieć o licznych językach, które gramatycznie ignorują rodzaje lub stosują je tylko do zaimków osobowych, jak na przykład chiński, tajski czy malgaski…