Pochodzenie słowa MB – Sklep Masoński

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Pierwsza enigmatyczna wzmianka o słowie MB

Pierwsza wzmianka o słowie Mistrza znajduje się w rękopisie “Sloane” nr 3329, datowanym na około 1700 rok, choć niektórzy autorzy (jak wielebny Woodford, który opublikował rękopis w 1872 roku) uważają go za kopię znacznie starszego dokumentu, pochodzącego najpóźniej z 1640 roku.

Pochodzenie tego dokumentu jest niepewne. Mowa w nim o operatywnych “Freemasons”, co wskazuje na angielskie korzenie. Jednak wiele elementów świadczy o wpływach szkockiego wolnomularstwa: słowa J i B oraz tytuły “Interprintices” i “Fellow craftes” nadawane Uczniom i Czeladnikom są wyraźnie pochodzenia szkockiego. Rękopis ten jest bez wątpienia cennym świadectwem wczesnego angielskiego wolnomularstwa spekulatywnego, które zapożyczyło formy z masonerii szkockiej.

To, co nas dziś interesuje w tym dokumencie, to stwierdzenie, że oprócz słów J i B istnieje inne słowo dla Mistrzów, przekazywane podczas uścisku, który bardzo przypomina dzisiejsze Pięć Punktów Mistrzostwa. Słowem tym jest MAHABYN, którego znaczenie nie zostało podane. Zauważmy, że ani MAHA, ani BYN nie dają się wyjaśnić w języku Early Modern English (angielskim używanym między XVI a XVIII wiekiem). Natomiast BYN jest dobrze udokumentowane w języku Scots English (odmiana języka angielskiego używana w szkockich Nizinach i Ulsterze) pod różnymi pisowniami (ban, bane, bin, byn, bean, been…), oznaczając kość (ang. bone). Szkockie pochodzenie słowa MAHABYN jest więc więcej niż prawdopodobne, choć nie wyjaśnia słowa MAHA. I o jaką kość chodzi? Czekajmy na więcej informacji…

Słowo MB między 1710 a 1730 rokiem

Różne formy słowa MB odnajdujemy w rękopisach i publikacjach z lat 1710–1730, które być może pozwolą nam lepiej zrozumieć słowo MAHABYN.

Rękopis “Trinity College” (1711) podaje MATCHPIN; “A Mason’s Examination” (1723) zawiera MAUGHBIN; “The Whole Institutions of Free-masons opened” (1725) wspomina MAGBOE; “Masonry Dissected” Pritcharda (1730) przedstawia słowo MB Rytu Nowoczesnego, czyli MACHBENAH, co miałoby oznaczać “Architekt jest uderzony” i wyraźnie odnosi się do legendy o Hiramie. Jednak najbardziej znaczącej wskazówki należy szukać w rękopisie “Graham” (1726), który nie podaje samego słowa, ale uzasadnia je zwrotem MARROW IN THIS BONE (“W tej kości jest szpik”).

W tym jest kość!

Znaleźlibyśmy zatem klucz do MAHABYN w rękopisie “Graham” z 1726 roku. Rzeczywiście chodzi o kość (BYN w Scots English), co zdaje się potwierdzać forma, jaką MAHABYN ostatecznie przybrało w języku angielskim: MAHABONE, które w Rytcie Szkockim Dawnym i Uznanym przekształciło się w MOABON.

A co z MAHA, które nie istnieje ani w angielskim, ani w Scots English? Czy mogłoby oznaczać szpik (MARROW), o którym wspomina “Graham”? Aby to wyjaśnić, wróćmy do treści “Grahama”. Zwrot MARROW IN THIS BONE jest powiązany z legendą, która zapowiada legendę o Hiramie, ale dotyczy Noego.

Noe umiera, nie zdążywszy przekazać swojego sekretu trzem synom. Nie ma tu mowy o morderstwie, jedynie o śmierci uznanej za przedwczesną. Trzej bracia udają się do grobu ojca w nadziei na znalezienie jakiejś wskazówki. W drodze ustalają, że jeśli nie uda im się odnaleźć prawdziwego sekretu, pierwsza rzecz, którą odkryją, posłuży im za sekret.

Odnajdując rozłożone ciało ojca, próbują chwycić je za palec, nadgarstek i łokieć, ale stawy się rozpadają. Postanawiają je podnieść, ustawiając się stopa przy stopie, kolano przy kolanie, pierś przy piersi, policzek przy policzku i ręka na plecach. Nie wiedząc, co robić dalej, odkładają zwłoki. Wtedy pierwszy z braci mówi: “W tej kości jest szpik”, drugi: “To sucha kość”, a trzeci: “Śmierdzi”. “Graham” konkluduje: “Zgodzili się wtedy nadać temu nazwę, która jest znana wolnomularstwu do dziś”.

Jeśli wierzyć “Grahamowi”, słowo MB byłoby skrótem tego odkrycia. BYN to rzeczywiście kość, ale co oznacza MAHA? “A Mason’s Examination” z 1723 roku przychodzi nam z pomocą ze swoim MAUGHBIN.

Arka Noego

Nasza hipoteza zakłada, że pierwsza część słowa (MAHA lub MAUGH) nie pochodzi z angielskiego ani Scots English, lecz jest próbą wymówienia hebrajskiego słowa oznaczającego szpik: MOaCH (CH jest gardłowe, jak hiszpańskie jota). Forma MAUGHBIN przyjęta przez “A Mason’s Examination” zdaje się to potwierdzać: wymówienie MOaCH w Scots English odpowiada mniej więcej słowu MAUGH, które zresztą można również zapisać jako Moach lub Moch. A maugh/moach/moch oznacza coś wilgotnego, w stanie rozkładu.

W rezultacie forma MAUGHBIN nabiera pełnego sensu: łączy dwa pojęcia obecne w legendzie o Noem z “Grahama”: szpik w kości oraz odór rozkładu. Dzięki połączeniu Scots English i hebrajskiego, MAUGHBIN można interpretować jako “szpik w kości” oraz “kości w stanie rozkładu”.

Nawet jeśli “A Mason’s Examination” jest dokumentem angielskim, MAUGHBIN potwierdza szkockie pochodzenie słowa Mistrza. Gra słów między Scots English a hebrajskim sugeruje również, że wśród dawnych szkockich masonów byli znawcy hebrajskiego, prawdopodobnie pastorzy protestanccy, gdyż księża katoliccy zazwyczaj nie znali tego języka. Nie jest to zaskakujące, biorąc pod uwagę rolę, jaką pastorzy Desaguliers i Anderson odegrali później w narodzinach Wielkiej Loży Londynu.

A co z MATCHPIN i MAGBOE?

Te dwa warianty, zaproponowane przez rękopis “Trinity College” z 1711 roku oraz publikację “The Whole Institutions of Free-masons opened” z 1725 roku, nie przeczą naszej hipotezie.

Zacznijmy od MATCHPIN z “Trinity College”. Czy to tylko zniekształcenie MAUGHBIN? Gdybyśmy znali pochodzenie tego rękopisu, łatwiej byłoby wydać opinię. Używana w nim terminologia masońska jest angielska, a nie szkocka, ale fakt, że rękopis znajduje się w Dublinie, nie oznacza koniecznie, że jest pochodzenia irlandzkiego. Czy jest to wskazówka istnienia słowa w MP/MB innego niż MAHABYN/MAUGHBIN, które istniało równolegle w Irlandii lub Anglii? MATCH mogłoby oznaczać “równy”, a PIN wskazywać na metalowy szpikulec…

Hipoteza o zniekształceniu MAUGHBIN wydaje się jednak najbardziej prawdopodobna. Przyjmijmy, że sekrety masońskie są tradycją ustną. Słowo wypowiedziane przez Szkota w Scots English mogło zostać źle usłyszane i zrozumiane przez Anglika lub Irlandczyka, który powtórzył je błędnie. Gardłowy dźwięk CH nie istnieje w Early Modern English (ani w dzisiejszym angielskim) i mógł zostać źle odtworzony.

Jeśli założymy przekaz pisemny, problem może być podobny. MAUGH nie jest trudne do wymówienia dla Anglika, ale jeśli natrafi na szkocką pisownię MOACH lub MOCH, czy będzie wiedział, jak to wymówić? Czy CH nie będzie miało tendencji do zmiany w TCH? I dlaczego -BIN miałoby stać się -PIN? TCH to bezdźwięczna spółgłoska zwarto-szczelinowa, która częściej występuje przed bezdźwięczną spółgłoską zwartą wargową (P) niż przed dźwięczną (B). Można spróbować samemu: wymówcie szybko Matchpin i Matchbin, a zauważycie, która forma narzuca się naturalniej. Nie możemy tego udowodnić, ale wydaje się wysoce prawdopodobne, że MATCHPIN to zniekształcenie MAUGHBIN.

Jeśli chodzi o słowo MAGBOE z “The Whole Institutions of Free-masons opened” z 1725 roku, również można w nim widzieć zniekształcenie MAHABYN/MAUGHBIN. Wiemy, że u Anglików MAHABYN przetrwało w formie MAHABONE. BOE mogłoby być zniekształceniem BONE. A MAG mogłoby pochodzić bezpośrednio od MAHA lub od hipotetycznej formy pośredniej MAUGHBONE. W każdym razie MAHABONE wypowiedziane szybko po angielsku może brzmieć jak MAGBOE, zwłaszcza jeśli mówiący niewyraźnie artykułuje.

Należy również pamiętać, że “The Whole Institutions of Free-masons opened” to wydrukowana publikacja, a nie rękopis. Autor prawdopodobnie nie jest wolnomularzem i mógł źle odczytać dokument, który reprodukuje. Można też wyobrazić sobie literówkę drukarza, który pominął N w BONE.

Pierwsza forma słowa MB i pochodzenie stopnia Mistrza

Pierwszą formą słowa MB wydaje się być MAHABYN/MAUGHBIN, wywodzące się ze Szkocji. Następnie zanglicyzowało się do MAHABONE. Słowo to, przywołujące kość i rozkład, dobrze pasuje do legendy o Noem, znanej nam z jedynego angielskiego rękopisu, “Grahama” z 1726 roku, który najwyraźniej podaje nam klucz do niego.

Podobnie jak “Sloane” nr 3329, który jest pierwszym rękopisem wspominającym słowo MAHABYN, “Graham” jest dokumentem angielskim noszącym ślady wpływów szkockich. Choć loża opisana jest tam jako złożona z “Masters” i “Fellows” (co jest terminologią angielską), dalej odnajdujemy dwie wzmianki o “Fellow craft”, tytule typowo szkockim.

Mimo powszechnego przekonania, że stopień Mistrza został wprowadzony przez Wielką Lożę Londynu (“Nowoczesnych”) około 1730 roku, wydaje się, że wczesna forma tego stopnia, pochodzenia szkockiego i oparta na legendzie noachickiej, mogła istnieć w Szkocji od nieokreślonej daty. Stopień ten wydaje się być znany niektórym angielskim wolnomularzom około 1700 roku, a prawdopodobnie znacznie wcześniej, jeśli przyjmiemy hipotezę, że “Sloane” nr 3329 bazuje na oryginale datowanym najpóźniej na 1640 rok.

Dlaczego więc znajdujemy tak mało śladów, poza tymi kilkoma wskazówkami? Prawdopodobnie dlatego, że szkoccy i angielscy wolnomularze XVII wieku naprawdę przestrzegali przysięgi milczenia. Najstarszy znany nam rękopis szkockiego katechizmu masońskiego (“Edinburgh Register House”) pochodzi dopiero z 1696 roku, podczas gdy masoneria słowa masońskiego pojawia się w Szkocji około 1600 roku. Nie dysponujemy żadnym równoważnym rękopisem angielskim sprzed 1700 roku. Dlatego nad zwyczajami masońskimi XVII wieku wciąż unosi się wiele niewiadomych.

Można również postawić hipotezę, że stopień ten nie był znany wszystkim lożom i nie wszyscy masoni mieli do niego dostęp, podobnie jak ma to miejsce obecnie w przypadku wysokich stopni. Istnienie tego stopnia mogło być tajemnicą dla większości wolnomularzy.

Kiedy dowiadujemy się, że “Starzy”, którzy stworzyli własną Wielką Lożę w 1753 roku, zarzucali “Nowoczesnym” zniekształcenie dawnych rytuałów i wprowadzenie stopnia Mistrza, można przypuszczać, że nie atakowali samej idei trzeciego stopnia. Kwestionowali prawdopodobnie to, że stopień ten był nadawany bez różnicy wszystkim wolnomularzom za pomocą rytuału opartego na nowej legendzie, której nie uznawali lub którą uważali za plagiat prawdziwej legendy.

MACHBENAH “Nowoczesnych”

Pojawiające się po raz pierwszy w “Masonry Dissected” Samuela Pritcharda w 1730 roku, słowo MACHBENAH (które we Francji stanie się MACBÉNAC) jest słowem Mistrza “Nowoczesnych”, czyli Wielkiej Loży Londynu z 1717 (lub bardziej prawdopodobnie 1721) roku. Może oznaczać “Architekt jest uderzony” i idealnie odpowiada dramaturgii stopnia Mistrza, która u “Nowoczesnych” kręci się wokół morderstwa Hirama i odnalezienia jego ciała przez dziewięciu Mistrzów.

Decyzja Mistrzów, by za sekret przyjąć pierwsze słowo wypowiedziane przy odkryciu ciała Hirama, rozpadanie się stawów jego członków przy pierwszych próbach podniesienia go, podniesienie go za pomocą Pięciu Punktów Mistrzostwa oraz obecność słowa MB nieuchronnie przypominają legendę o Noem przytoczoną przez “Grahama”.

Jednak opowieść jest bardziej dramatyczna, ponieważ doszło do morderstwa. Stopień Mistrza nabiera w ten sposób bardziej moralnego wydźwięku: piętnuje się zabójców Hirama, symbolizujących ludzkie namiętności, i wychwala Hirama za zachowanie sekretu aż do śmierci.

Morderstwo na średniowiecznej budowie

Ale czyniąc to, znacznie zawęża się uniwersalność sekretu, który staje się sekretem Mistrzów Masonów, podczas gdy opowieść o Noem stawiała nas w obliczu sekretu człowieka, którego Wielki Architekt Wszechświata wybrał na Ojca nowej ludzkości, odrodzonej po Potopie. Sekret Noego to Tradycja Pierwotna, lub, jak mówi judaizm, religia pierwsza i uniwersalna, przed Przymierzem zawartym z Abrahamem, a następnie potwierdzonym z Mojżeszem. To jednak idzie dalej niż tajemnica zawodowa masonów! Bo nie zapominajmy, że słowa trzech stopni Ucznia, Czeladnika i Mistrza służyły, według samej legendy o Hiramie, jedynie temu, aby każdy otrzymał zapłatę odpowiadającą jego stopniowi. Potrzeba wielkiego wysiłku spirytualizacji i symbolizacji, aby wyciągnąć z tego coś wyższego, podczas gdy sekret Noego był z natury duchowy.

Skąd więc wzięła się ta legenda o Hiramie, która wymagała nowego słowa (które mimo to pozostało w MB)? W formie, w jakiej znamy ją obecnie, wydaje się być wymyślona przez “Nowoczesnych”, ale bez wątpienia ma korzenie w dawnych legendach budowniczych, według których Mistrz Budowy był mordowany, jak ma to miejsce w przypadku Mistrza Jacques’a w francuskim Compagnonnage. Być może wzmianka o kamiennym korycie, w którym spoczywa Mistrz, znajdująca się w rękopisie “Dumfries” nr 4, jest echem takiej legendy, która mogła funkcjonować w niektórych lożach angielskich w XVII i XVIII wieku, równolegle do legendy o Noem.

Pojednanie dwóch MB

Czy wolnomularstwo miało pozostać podzielone w kwestii trzeciego stopnia i słowa, które go charakteryzuje? Z pewnością nie. Wiemy, że “Starzy” ostatecznie również przyjęli stopień Mistrza oparty na legendzie o Hiramie i że ogólnie rzecz biorąc, obie rywalizujące Wielkie Loże zjednoczyły się w 1813 roku, tworząc Zjednoczoną Wielką Lożę Anglii. Ale słowo MACHBENAH “Nowoczesnych” zniknęło na rzecz MAHABONE “Starych”, przetrwało jedynie we Francji i Europie kontynentalnej.

Jednakże, można zauważyć pewną porowatość między dwoma systemami, na długo przed pojednaniem. Słowo MACHBENAH często oznacza w rytuałach (zwłaszcza we Francji) “Ciało opuszcza kości”, sugerując, że idea kości zawarta w MAHABYN/MAUGHBIN była znana “Nowoczesnym”. A przede wszystkim drugie wydanie Konstytucji Andersona (1738), bardziej teistyczne niż wydanie z 1723 roku, wyraźnie umieszcza wolnomularstwo pod patronatem Noego, czyniąc wolnomularzy “prawdziwymi Noachidami”.

Stawszy się postacią opiekuńczą wolnomularstwa jako całości, postać Noego nie zniknęła z rytuałów lóż symbolicznych, lecz została ograniczona do wysokich stopni lub stopni bocznych, takich jak Nautonier Arki Królewskiej czy Kawaler Pruski, czyli Noachita (wysokie stopnie Rytuału Szkockiego Dawnego i Uznanego).