Fartuch masoński – dziedzictwo operatywne?
Podobnie jak rękawiczki, o których już wspominaliśmy, fartuch jest oczywiście odzieżą ochronną używaną w wielu zawodach. Nic więc dziwnego, że znalazł się wśród akcesoriów wolnomularskich. Jednak fartuch masoński nie zawsze miał tak duże znaczenie, jakie przypisuje mu się dzisiaj w wolnomularstwie, a jego używanie przez wolnomularzy operatywnych i kamieniarzy wcale nie było powszechne.
Średniowieczne ilustracje i iluminacje przedstawiające budowniczych rzadko ukazują ich w fartuchach. Również “Old Charges” (Dawne Obowiązki, zbiory przepisów angielskich murarzy operatywnych, redagowane między XIV a XVIII wiekiem) nie zawierają na ten temat żadnych wzmianek. We Francji ruch towarzyski (Compagnonnage) również niewiele o tym wspomina, a od czasu renesansu tego ruchu w XIX wieku, jedynie czeladnicy farbiarze noszą symboliczny fartuch.
Rzadkie dokumenty opisujące zwyczaje “Masonry of the Mason Word” (proto-wolnomularstwa, które pojawiło się w Szkocji na początku XVII wieku) oraz wczesnego angielskiego wolnomularstwa spekulatywnego z XVII wieku również nie wspominają o fartuchach. Najstarszy opis przyjęcia angielskiego wolnomularza, zawarty w “Natural History of Staffordshire” Roberta Plota (1686), wspomina o rękawiczkach, ale nie o fartuchu masońskim. W każdym razie najstarsze znane nam fartuchy masońskie pochodzą dopiero z XVIII wieku.
Narzuca się jeden wniosek. Fartuch był rzeczywiście używany przez murarzy operatywnych do wykonywania określonych zadań. Nie wydaje się jednak, aby pełnił on funkcję rytualną, honorową czy symboliczną, ani by był uroczyście wręczany podczas ceremonii przyjęcia nowego członka. Jest to dość logiczne. Jeśli wierzyć dawnym dokumentom, wymagane były co najmniej trzy lata pracy, zanim kandydat został przyjęty jako Uczeń. Nowy Uczeń nie odkrywał więc fartucha podczas swojej inicjacji – nosił go już wielokrotnie wcześniej. Skąd więc wziął się fartuch masoński jako specyficzna ozdoba rytualna wolnomularza?
Fartuch masoński – wynalazek nowoczesnego wolnomularstwa
Wiele przesłanek historycznych wskazuje na to, że noszenie symbolicznego fartucha podczas prac masońskich jest wynalazkiem nowoczesnego wolnomularstwa, czyli tego zapoczątkowanego przez Wielką Lożę Londynu, założoną według oficjalnej tradycji w 1717 roku, choć bardziej prawdopodobne, że w 1721 roku.
Pierwsza wzmianka o rytualnym użyciu fartucha masońskiego pojawia się w 1723 roku w symbolicznym katechizmie znanym jako “A Mason’s Examination”. Kontekst publikacji tego dokumentu jest kluczowy dla naszego tematu. Katechizm ten był dołączony do listu otwartego, który pewien angielski wolnomularz, oburzony rytualnymi innowacjami Wielkiej Loży Londynu, opublikował 13 kwietnia 1723 roku w czasopiśmie “The Flying Post, or the Post Master”. Autor listu stwierdza, że “Członkowie [Lóż] nie będą kuszeni, jak głupcy czy dzieci, do ujawniania lekcji i instrukcji udzielanych przez ich Mistrzów i Dozorców”, a następnie publikuje ten katechizm, aby ukazać złośliwość innowatorów. Oznacza to, że dla wolnomularza wiernego dawnym zwyczajom angielskiego wolnomularstwa spekulatywnego, treść tego katechizmu nie była autentycznie masońska i mogła być ujawniona bez łamania przysięgi. Co zatem zawiera ten katechizm? Że przed przyjęciem do grona wolnomularzy, kandydat wręczał wszystkim obecnym męskie i damskie rękawiczki oraz skórzane fartuchy.
Obecność rytualnego fartucha masońskiego jest więc prawdopodobnie jedną z innowacji, przeciwko którym protestował autor naszego listu i które czuł się wolny ujawnić. Reszta katechizmu opisuje liczne sekrety masońskie, które wydają nam się całkiem poprawne, ale w rzeczywistości są silnie inspirowane zwyczajami szkockimi (słowa Maughbin, Boaz i Jakin). Sugeruje to, że “Nowocześni” z Wielkiej Loży Londynu przyjęli część lub całość zwyczajów szkockich (prawdopodobnie pod wpływem postaci takich jak Anderson) i że ta forma wolnomularstwa całkowicie różniła się od zwyczajów dawnego angielskiego wolnomularstwa spekulatywnego, o którym w rzeczywistości nie wiemy prawie nic. Czy fartuch masoński pochodzi zatem ze Szkocji, mimo że rzadkie pisemne świadectwa szkockiego wolnomularstwa z XVII wieku o nim nie wspominają? Jest to możliwe, choć nie można tego stwierdzić z całą pewnością. Skłaniamy się jednak ku tezie, że nie wszystkie dodatki Wielkiej Loży Londynu były zapożyczeniami ze szkockiej tradycji masońskiej, a niektóre były autentycznymi innowacjami, być może włącznie z użyciem fartucha masońskiego.
Nawiasem mówiąc, słynny list z 1723 roku dostarcza wskazówki przemawiającej za założeniem Wielkiej Loży Londynu w 1721, a nie w 1717 roku. Oburzenie na nowość, która ma zaledwie dwa lata, jest jeszcze zrozumiałe. Informacje rozchodziły się wtedy wolniej i nie wiemy, gdzie przebywał autor listu. Ale jeśli Wielka Loża powstałaby w 1717 roku, trudno byłoby nie dziwić się pięcioletniemu opóźnieniu w wyrażeniu sprzeciwu!
Dziedzictwo fartucha masońskiego
Po 1723 roku angielskie źródła “Nowoczesnych” wspominają o fartuchu masońskim, począwszy od “Masonry Dissected” Samuela Pritcharda, opublikowanego w 1730 roku. Podobnie było na kontynencie, gdzie wolnomularstwo Wielkiej Loży Londynu rozprzestrzeniało się od lat 20. XVIII wieku. Dwa najstarsze rękopisy rytualne w języku francuskim (Rękopis z Berna i Rękopis Luquet) znają użycie fartucha masońskiego, podobnie jak wszystkie publikacje z lat 1740-1760.
Źródła te dotyczą jednak tylko tradycji Wielkiej Loży “Nowoczesnych” i Lóż założonych z jej inspiracji na kontynencie. Co z angielskimi wolnomularzami, którzy pozostali wierni dawnym zwyczajom i w 1751 roku utworzyli rywalizującą Wielką Lożę, zwaną “Starożytnymi”? Należy stwierdzić, że w latach 50. XVIII wieku, prawdopodobnie dostosowując się w tym punkcie do “Nowoczesnych”, również używali fartuchów masońskich, czego dowodem są ilustracje przedstawiające Laurence’a Dermotta (ducha Wielkiej Loży “Starożytnych” i autora ich Konstytucji, “Ahiman Rezon”) ubranego w fartuch masoński. Również publikacja “The Three Distinct Knocks” z 1760 roku, ujawniająca rytuał Lóż tradycji “Starożytnej”, wspomina o fartuchu masońskim.
Nawet jeśli początkowo nie był używany przez wszystkich wolnomularzy, fartuch masoński przyjął się powszechnie, stając się jednym z najbardziej charakterystycznych znaków wolnomularza na całym świecie.
