Czy wolnomularstwo to sekta?

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Pochodzenie i ewolucja terminu “sekta”

W starożytności łacińskie słowo “secta”, podobnie jak jego grecki odpowiednik (choć nie synonim) “hairesis”, było terminem opisowym i neutralnym, pozbawionym negatywnego zabarwienia. “Secta” wywodzi się od czasownika “sequi”, co oznacza “podążać”. Określało ono po prostu grupę osób podążających za konkretnym nauczaniem, zwłaszcza filozoficznym. Mówiono na przykład o sekcie platoników, stoików czy epikurejczyków. “Sekta” oznaczała więc jedynie szkołę lub nurt myślowy. Greckie “hairesis”, od którego pochodzi termin “herezja”, oznaczało to samo, wywodząc się od czasownika “haireô” – wybierać, brać, preferować.

Akademia Platońska, mozaika rzymska, Pompeje

Dopiero wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa słowa “sekta” i “herezja” nabrały pejoratywnego i polemicznego znaczenia. To herezjolodzy pierwszych wieków chrześcijaństwa jako pierwsi twierdzili, że “secta” pochodzi od czasownika “secare” – ciąć, odcinać. Przesłanie było jasne: sekta to grupa, która dobrowolnie odłączyła się od jedynego prawdziwego Kościoła, by podążać za dysydencką, z definicji fałszywą doktryną. Greckie “hairesis”, przekształcone w łacińskie “heresia”, przeszło podobną ewolucję, zaczynając oznaczać doktrynę sprzeczną z ortodoksją Kościoła.

Oba terminy były powszechnie używane w średniowieczu do walki z wszelkimi formami dysydencji religijnej, a później w kontekście reformacji protestanckiej. W świecie protestanckim słowo “sekta” zaczęło definiować liczne podziały i rozłamy, które do dziś charakteryzują ten nurt, nigdy niebędący jednolitym Kościołem. Początkowo niemal synonimiczne, sekta i herezja zaczęły się różnić w kontekście walki Kościołów chrześcijańskich z dysydentami: herezja oznaczała błędną doktrynę, a sekta – wspólnotę taką doktrynę kultywującą.

W XVIII wieku, kiedy bardziej niż ortodoksją religijną przejmowano się filozofią i deizmem, u autorów takich jak Wolter pojawiło się pojęcie “ducha sekciarstwa”. Pojęcie sekty poszerzono, skupiając się bardziej na mechanizmach wewnętrznych niż na samych doktrynach. Duch sekciarstwa utożsamiano wówczas z ciemnotą, przesądami, łatwowiernością i fanatyzmem – i to nie tylko w sferze religijnej, ale we wszystkich dziedzinach wiedzy i aktywności ludzkiej. Uważano go za hamulec rozwoju wiedzy i postępu społecznego oraz źródło konfliktów między ludźmi.

W XIX wieku stopniowo ukształtowało się współczesne rozumienie sekty. Wiek ten, następujący po wstrząsach Rewolucji Francuskiej i początkach rewolucji przemysłowej, przyniósł niepokoje i niepewność, co zaowocowało powstaniem wielu grup religijnych o skrajnych lub dziwacznych teoriach. Myślimy tu zwłaszcza o ruchach millenarystycznych, takich jak adwentyści dnia siódmego czy Świadkowie Jehowy, którzy zaczęli ogłaszać datę powtórnego przyjścia Chrystusa. We Francji pojawiło się również wiele grup okultystycznych, spirytystycznych, różokrzyżowych czy gnostyckich, tworzących własne “kaplice” z często szalonymi doktrynami. Sekty te były potępiane przez oficjalne Kościoły, ale w społeczeństwie budziły raczej rozbawienie i ciekawość niż strach.

Dopiero druga połowa XX wieku, a zwłaszcza lata 70., przyniosły pojęcie niebezpieczeństwa związanego z sektami. Wiele nowych grup religijnych trafiło na czołówki gazet z powodu szokujących wydarzeń: manipulacji psychicznych, więzienia, znęcania się, nadużyć seksualnych, używek, malwersacji finansowych, niewolnictwa, morderstw czy zbiorowych samobójstw. Od tego czasu termin “sekta” kojarzy się z zagrożeniem dla jednostek i społeczeństwa, co doprowadziło do powstania licznych stowarzyszeń antysektowych.

Co zazwyczaj rozumiemy przez sektę?

Słowo “sekta” zgromadziło w historii wiele warstw znaczeniowych – od chrześcijańskiej herezjologii po walkę nowoczesnych państw z formami zorganizowanej przestępczości o zabarwieniu duchowym lub religijnym. Opinia publiczna przejęła to słowo w jego najbardziej dramatycznej formie, przez co stało się ono niemal bezużyteczne w spokojnym i racjonalnym analizowaniu zjawisk duchowych.

Dlatego socjologowie zazwyczaj rezygnują z terminu “sekta” na rzecz bardziej neutralnych określeń, takich jak “Nowe Ruchy Religijne”. W socjologii termin ten używany jest już tylko do odróżnienia typu “Kościół” od typu “Sekta” wewnątrz wspólnot chrześcijańskich, zwłaszcza protestanckich. W tej typologii, stworzonej przez Maxa Webera (1864-1920) oraz Ernsta Troeltscha (1865-1923), słowo “sekta” nie ma wydźwięku pejoratywnego: opisuje typ wspólnoty, do której przystępuje się z wyboru lub poprzez konwersję i w której wszyscy członkowie podlegają tym samym wymaganiom, w przeciwieństwie do typu “Kościół”, gdzie przynależność często wynika z tradycji rodzinnej lub konformizmu, a tylko niektórzy członkowie (duchowni) są zobowiązani do najbardziej rygorystycznej praktyki.

Jednak w opinii publicznej termin “sekta” stracił swoją złożoność, stając się synonimem strachu i polemiki. Sekta dołączyła do listy plag zagrażających ludzkości, obok totalitaryzmu, terroryzmu czy narkomanii.

Wyznawcy sekty

W powszechnym mniemaniu sekta definiowana jest przez szereg cech, które oczywiście nie występują we wszystkich ruchach jednocześnie:

1. Silna wiara religijna, czasem irracjonalna lub urojeniowa, którą grupa uznaje za jedyną prawdę; może jej towarzyszyć obowiązek czytania wyłącznie publikacji autoryzowanych przez sektę.

2. Doktryna jest zazwyczaj prezentowana przez guru – osobę lub grupę osób twierdzących, że posiadają nadzwyczajną władzę i wiedzę; słowo guru jest niepodważalne.

3. Guru manipuluje psychicznie swoimi wyznawcami, by sprawować nad nimi kontrolę i czynić z nich niewolników; wymagane jest bezwzględne posłuszeństwo.

4. Sekta żąda od wyznawców dużych sum pieniędzy, czasem zmusza ich do darmowej pracy, podczas gdy przywódcy żyją w luksusie.

5. Sekta może być przykrywką dla malwersacji, handlu, w tym handlu ludźmi.

6. Sekta utrzymuje konfliktowe i paranoiczne relacje ze światem, zmuszając wyznawców do zerwania więzi z rodziną i środowiskiem; czasem wymaga zmiany nazwiska.

7. Sekta prowadzi bardzo aktywny prozelityzm, starając się przyciągnąć i usidlić nowych członków; odejście z niej jest trudne i ryzykowne.

8. Dzieci są indoktrynowane, a czasem oddzielane od rodziców; mogą być wykorzystywane lub molestowane seksualnie.

9. Sekta może narażać zdrowie wyznawców poprzez nieodpowiednie praktyki medyczne, odrzucanie nowoczesnej medycyny, niezbilansowaną dietę lub nadmierne posty.

10. W imię swojej “prawdy” sekta może zabijać lub nakłaniać wyznawców do samobójstwa.

Oto co wielu naszych współczesnych myśli o sektach. W rzeczywistości jest to kompilacja najbardziej szokujących faktów z marginesu religijnego. To jednak obraz sekty wyobrażonej, przerażającej, z której tylko niektóre ruchy posiadają część tych cech.

A gdzie w tym wszystkim jest wolnomularstwo?

Kiedy pytanie to pada w odniesieniu do wolnomularstwa, odnosi się ono oczywiście do tej wyobrażonej sekty, która nawiedza wyobraźnię publiczną. Często słyszy się, jak wolnomularze odróżniają masonerię od sekty, mówiąc po prostu, że łatwo jest wejść do sekty, a trudno z niej wyjść, podczas gdy trudno jest wejść do wolnomularstwa, ale bardzo łatwo z niego wystąpić. To prawda, choć jako argument może być niewystarczające.

Istnieje wiele innych dowodów na to, że wolnomularstwo nie jest sektą. Przede wszystkim sekta to ruch religijny z określoną doktryną i credo. Wolnomularstwo natomiast nie jest religią, nie posiada żadnego credo i wręcz deklaruje się jako adogmatyczne. Nie narzuca żadnej konkretnej wiary i pozwala członkom na wyrobienie sobie własnego zdania na każdy temat. W wolnomularstwie nie znajdziemy też manipulacji psychicznej ani prania mózgu, ponieważ wolnomularze są zachęcani do kwestionowania rzeczywistości i obserwowania wszystkich jej aspektów przed wyrobieniem sobie opinii.

Choć wolnomularstwo jest zorganizowane hierarchicznie, na próżno szukać w nim śladu guru. Nikt nie jest niekwestionowanym, nieomylnym i wiecznym przywódcą, ponieważ wszystkie funkcje są wybieralne i tymczasowe. Szacunek dla oficerów i dostojników jest wymagany, jak w każdej zorganizowanej społeczności, ale nie ma mowy o bezwzględnym posłuszeństwie czy uległości. Oficerowie i dostojnicy wolnomularscy nie są posiadaczami prawdy czy tradycji, są jedynie gwarantami ram, w których wolnomularze mogą prowadzić swoje osobiste poszukiwanie Światła.

Konstytucje Andersona, 1723

Podczas gdy sekta często postrzega siebie jako jedyną arkę zbawienia w zepsutym świecie i próbuje odizolować wyznawców od jego wpływu, wolnomularstwo zachęca swoich członków do doskonalenia się moralnego i duchowego, aby skuteczniej wypełniali swoje obowiązki jako obywatele, rodzice, mężczyźni i kobiety zaangażowani w życie świata. Świat nie jest zły dla wolnomularzy; to po prostu plac budowy, na którym starają się doskonalić, aby być użytecznymi dla ludzkości.

Wolnomularstwo nie prowadzi prozelityzmu – nigdy nie zobaczysz wolnomularza rozdającego ulotki czy pukającego do drzwi. Rekrutacja odbywa się raczej drogą pantoflową, aby dotrzeć do osób naprawdę zainteresowanych drogą masońską. Wejście do wolnomularstwa nie jest łatwe, wymaga cierpliwości, a nie każda kandydatura kończy się sukcesem. Ponieważ wolnomularstwo nie zamierza odcinać członków od rodzin, sprawdza, czy kandydaci poinformowali swoich współmałżonków o swojej decyzji i czy ci nie mają żadnych zastrzeżeń.

Wolnomularstwo nigdy nie naraża zdrowia swoich członków i nie posiada żadnych zaleceń dietetycznych. Licząc w swoich szeregach wielu pracowników służby zdrowia, nigdy nie będzie zachęcać członków do rezygnacji z uznanego leczenia medycznego. Na próżno też szukać w wolnomularstwie zbiorowych samobójstw czy morderstw.

Pod względem finansowym wolnomularstwo nie ma wygórowanych żądań i nigdy nie doprowadzi swoich członków do ruiny. Owszem, istnieje składka, jak w wielu stowarzyszeniach czy klubach, ale pozostaje ona bardzo rozsądna i wolnomularstwo nigdy nie poprosi członków o przekazanie całego majątku.

Jeśli zdarzy się, że nieuczciwi wolnomularze są ścigani w sprawach sądowych, najczęściej finansowych, jest to zawsze sprawa osobista. Wolnomularstwo jako instytucja nigdy nie kryje malwersacji. Wręcz przeciwnie – promuje przestrzeganie prawa i zachęca członków do nienagannego postępowania.

Podsumowanie

Wolnomularstwo zdecydowanie nie jest sektą w potocznym tego słowa znaczeniu. Historycznie, powstałe w XVIII wieku, można by je nawet opisać jako anty-sektę w pełnym tego słowa znaczeniu. Jak widzieliśmy wcześniej, filozofowie Oświecenia szczególnie potępiali ducha sekciarstwa jako źródło wielkiego zła dla społeczeństwa. Intencją nowoczesnego wolnomularstwa od samego początku było łączenie ludzi, których uprzedzenia religijne powinny były dzielić: “choć w dawnych czasach masoni byli zobowiązani w każdym kraju należeć do religii tego kraju lub narodu, jakakolwiek by ona była, uważa się jednak obecnie za bardziej stosowne zobowiązywać ich jedynie do tej religii, którą wszyscy ludzie akceptują, pozostawiając każdemu jego własną opinię, a która polega na byciu ludźmi dobrymi i lojalnymi lub ludźmi honoru i prawości, niezależnie od wyznań czy przekonań, które mogą ich różnić; w ten sposób masoneria staje się Centrum Jedności i środkiem do nawiązania prawdziwej przyjaźni między osobami, które inaczej pozostałyby na zawsze odległe”, czytamy w artykule 1 Konstytucji Andersona z 1723 roku. Dalekie od bycia sektą, wolnomularstwo zawsze postrzegało siebie jako antidotum na ducha sekciarstwa.