Akacja w wolnomularstwie – Sklep Masoński

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Kasja, pierwsza roślina związana z legendą o Hiramie

Legenda o Hiramie pojawiła się w wolnomularstwie krótko przed 1730 rokiem i nie należy do pierwotnego rdzenia spekulatywnej masonerii XVII wieku. Scena odnalezienia ciała Hirama wydaje się zapożyczona z podobnej legendy masońskiej, która opowiadała o odkryciu ciała Noego przez jego trzech synów. Wzmiankę o tym można znaleźć w rękopisie Grahama z 1726 roku, jednak w tamtej opowieści nie pojawia się żaden symbol roślinny.

Dopiero w dziele “Masonry Dissected” Samuela Pritcharda (1730) znajdujemy pierwszy opis stopnia Mistrza w formie, jaką znamy dzisiaj. Według Pritcharda – co jest praktykowane do dziś – trzej zabójcy Hirama oznaczyli miejsce, w którym ukryli jego ciało, gałązką drzewa lub krzewu, jednak w przeciwieństwie do późniejszej wersji, jest to gałązka kasji (Cassia).

Przyjęcie Mistrza w XVIII wieku

Nie chodzi tu o pisanie traktatu botanicznego w celu zdefiniowania, czym jest kasja. Termin ten może odnosić się do różnych krzewów, między innymi do strączyńca, senesu, czy cynamonowca chińskiego (Cinnamomum cassia). Często utożsamia się ją z Qetsi’ah, wspomnianą raz w Biblii, którą czasem tłumaczy się jako cynamon. W każdym przypadku jest to krzew o żółtych kwiatach, posiadający uznane właściwości lecznicze i aromatyczne. Kasja jest znana w różnych kulturach, gdzie często interpretuje się ją jako symbol wewnętrznej siły, odporności i wytrwałości w obliczu prób.

Kasja była również używana w obrzędach pogrzebowych, o czym przypominał autor “A Defence of Freemasonry” z 1731 roku: „Mówi się nam, że Bracia umieścili gałązkę kasji przy głowie grobu Hirama, co nawiązuje do starożytnego zwyczaju w krajach Wschodu, polegającego na balsamowaniu zmarłych, w szczególności poprzez przygotowanie głowy i osuszenie mózgu, jak wyjaśnia to szczegółowo Herodot”.

Kasja miała więc solidne powody, by znaleźć się w legendzie. Jej jaskrawożółte kwiaty przywodzą na myśl światło, jest symbolem wytrwałości w próbach i była używana w obrzędach pogrzebowych. Dlaczego więc została wyparta przez akację?

Triumf akacji

Dziś niemal wszystkie rytuały masońskie wybrały akację, ale można się zastanawiać, kiedy i dlaczego nastąpiła ta zmiana. Odpowiedzi na te pytania prawdopodobnie należy szukać we Francji.

Już w latach 40. XVIII wieku akacja pojawia się we francuskich rytuałach masońskich. Tak jest w przypadku rękopisu Luquet, jednego z dwóch najstarszych znanych francuskich rękopisów rytualnych (ok. 1745 r.), oraz publikacji “Le Sceau Rompu” (1745). Jak jednak doszło do przejścia od kasji do akacji?

Najprawdopodobniej przez zwykłą homofonię między „la Cassia” a „l’Acacia”, co jest tym bardziej zrozumiałe, biorąc pod uwagę ustny charakter dawnych praktyk rytualnych wolnomularzy.

Jednak ta homofonia musiała mieć sens. I tak właśnie było, ponieważ akacja cieszy się jeszcze większym uznaniem niż kasja. Czyż nie mówi się, że jest niezniszczalna, zdolna do odrodzenia po pożarach, a zatem stanowi symbol odrodzenia i nieśmiertelności? Co najważniejsze, według Biblii to właśnie z drewna akacjowego zbudowano Arkę Przymierza, sprzęty liturgiczne oraz filary Przybytku – wędrownej Świątyni ustanowionej przez Mojżesza na pustyni (Księga Wyjścia, rozdziały 25–27). Tradycja chrześcijańska twierdzi natomiast, bez odniesień biblijnych, że Krzyż Chrystusa i korona cierniowa były wykonane z akacji. W niektórych wersjach legendy o Ozyrysie ciało zamordowanego boga spoczywało w pobliżu akacji.

Jeśli kasja miała dobre powody, by ilustrować legendę o Hiramie, akacja miała ich jeszcze więcej, ponieważ łączyła śmierć Hirama z Arką Przymierza oraz ideą odrodzenia i zmartwychwstania, przywoływaną przez postacie Chrystusa i Ozyrysa.

Dywan lożowy 3. stopnia Rytu Emulacji

Jak jednak wyjaśnić, że homofonia między „la Cassia” a „l’Acacia” w języku francuskim narzuciła całemu wolnomularstwu symbol akacji? Rytuały angielskie (czy to Emulacji, czy inne używane w Zjednoczonej Wielkiej Loży Anglii, takie jak Taylor, West End itp.) wszystkie znają akację. Czy zatem dopuszczalne jest, że w tej kwestii francuskie rytuały masońskie wpłynęły na angielskie zwyczaje, a nie odwrotnie?

Wydaje nam się to całkiem prawdopodobne i spróbujemy znaleźć na to wyjaśnienie. Kasja była wyraźnie wersją używaną przez „Moderns”, czyli loże Pierwszej Wielkiej Loży Londynu (1717), co ujawnia publikacja ich rytuału (Pritchard 1730). Nie wiadomo natomiast, czy podobny symbol roślinny pojawiał się w rytuałach „Ancients”, których Wielka Loża została założona w 1753 roku. W każdym razie publikacja “The Three Distinct Knocks” z 1760 roku, ujawniająca zwyczaje rytualne loży „Ancients”, nie wspomina o żadnym.

Wiemy jednak dobrze, że istniały liczne kontakty między jakobickimi wolnomularzami wygnanymi do Francji a lożami francuskimi. Jakobici zazwyczaj mieli więcej wspólnego z „Ancients” niż z „Moderns”, którzy byli związani z dynastią hanowerską. To prawdopodobnie przez nich francuska akacja przeniknęła do angielskiego wolnomularstwa „Ancients”. A podczas zjednoczenia obu Wielkich Lóż w 1813 roku, które utworzyło Zjednoczoną Wielką Lożę Anglii, wiadomo, że przyjęto zwyczaje rytualne „Ancients” i to najprawdopodobniej od tego momentu akacja zastąpiła kasję w angielskich rytuałach.

Outsider: Tamaryszek

Choć akacja wydaje się dominować w całym światowym wolnomularstwie, we Francji w ramach Rytu Misraim pojawił się trzeci wariant. W rytuale misraickim, spisanym między 1815 a 1820 rokiem, nie ma wzmianki ani o kasji, ani o akacji, lecz o tamaryszku.

Dlaczego ten nowy wariant i co wnosi nowego w porównaniu do dwóch poprzednich? Znany z Biblii i wielu starożytnych kultur (Egipt, Grecja, Skandynawia, Chiny, Japonia…), tamaryszek niesie ze sobą symbolikę, która nie jest daleka od symboliki kasji i akacji: siłę, wytrwałość, płodność, długowieczność i nieśmiertelność. Jednak to właśnie jego zakorzenienie w tradycji egipskiej skłoniło autora rytuału misraickiego do jego wyboru.

Źródła egipskie zazwyczaj twierdzą, że ciało Ozyrysa spoczywało w pobliżu akacji lub sykomory. Należy jednak zrozumieć, że źródła te pozostały niedostępne dla współczesnych czytelników aż do odczytania hieroglifów przez Champolliona w 1822 roku. Twórcy wolnomularstwa egipskiego mieli dostęp do starożytnego Egiptu jedynie poprzez pisma autorów greckich (Herodot, Diodor Sycylijski, Strabon, Plutarch…) oraz w mniejszym stopniu łacińskich (Pliniusz Starszy, Apulejusz…).

Egipskie Drzewo Życia

Wykazując się pewną erudycją, autor rytuału misraickiego z pewnością odkrył tamaryszek u Plutarcha i zdecydował się wprowadzić go do swojej legendy o Hiramie zamiast kasji czy akacji, aby bardziej „egipcjatyzować” swój przekaz. Plutarch przytacza bowiem wersję mitu o Ozyrysie nieznaną w źródłach egipskich: według tego wariantu ciało Ozyrysa, umieszczone w skrzyni, zostało wydane na łup fal morskich i dryfowało, aż osiadło przy tamaryszku w Byblos w Fenicji (obecnie Dżubajl w Libanie). Tamaryszek wyrósł wokół skrzyni, którą ostatecznie objął, a król Byblos, zdumiony niezwykłym wzrostem tego drzewa, kazał je ściąć, by zrobić z niego kolumnę do swojego pałacu. Szukając ciała swojego męża, Izyda zdołała odzyskać kolumnę, wydobyła z niej ciało Ozyrysa, które zabalsamowała i zabrała do Egiptu.

Ta legenda miała co najmniej dwa powody, by przykuć uwagę autora rytuału misraickiego: po pierwsze, tamaryszek był wyraźnie włączony w odkrycie ciała Ozyrysa i mógł w ten sposób naturalnie znaleźć swoje miejsce w legendzie o Hiramie. Po drugie, fakt, że ciało Hirama znalazło się wewnątrz kolumny, musiało być bardzo wymowne dla autora rytuału masońskiego. Można by dodać trzeci powód, zakładając, że autor znał również pisma botaniczne Pliniusza Starszego, który twierdzi, że egipscy kapłani nosili korony wykonane z gałązek tamaryszku.

Wybór tamaryszku był zatem bardzo trafny dla podkreślenia egipskiego wymiaru rytuału i można żałować, że używany obecnie Ryt Misraim (tzw. Ryt Wenecki 1788), który pochodzi dopiero z lat 80. XX wieku, nie poszedł śladem swojego słynnego poprzednika i dostosował się do akacji.