1. Świątynia w wolnomularstwie: symbol założycielski czy rzeczywiste miejsce?
W wolnomularstwie świątynia od początku jawi się w podwójnej postaci. Z jednej strony odnosi się do konkretnego gmachu, czasem nawet fizycznego budynku, w którym spotykają się masoni. Z drugiej strony oznacza rzeczywistość symboliczną, która dalece wykracza poza wszelką materialną konstrukcję. Ta dwuznaczność nie jest przypadkowa. Stanowi ona istotę samego języka masońskiego.
W powszechnym użyciu często słyszy się określenie „Świątynia” na oznaczenie miejsca pracy. Sposób ten przyjął się w wielu rytach do tego stopnia, że wydaje się oczywisty. Wprowadza on jednak pewne przesunięcie: to, co początkowo było jedynie przestrzenią spotkań, poprzez język staje się odpowiednikiem Świątyni, którą masoni rzekomo budują.
Jednakże to utożsamienie warto poddać w wątpliwość. Jeśli bowiem świątynia w wolnomularstwie jest jednocześnie ramą i celem, należy odróżnić jedno od drugiego. Mylenie tych pojęć oznacza zatarcie samej dynamiki pracy masońskiej. Czy można zamieszkiwać to, co ma się dopiero zbudować? A jeśli tak, to co pozostałoby do wzniesienia?
To właśnie w tym napięciu, między realnym miejscem a symbolicznym horyzontem, rozgrywa się istotna część zrozumienia świątyni w wolnomularstwie.
2. Świątynia Salomona: źródło świątyni w wolnomularstwie
Jeśli świątynia zajmuje tak strukturalne miejsce w wolnomularstwie, to przede wszystkim ze względu na odniesienie do Świątyni Salomona. Ta ostatnia stopniowo narzuca się jako model wszelkich rozważań symbolicznych nad świątynią, choć obecność ta nie była natychmiastowa w najstarszych źródłach.
Pierwsze znane teksty rzemiosła, w szczególności Regius (ok. 1390 r.), nie wspominają o niej wprost. Dopiero w dokumencie Cooke (ok. 1410 r.) Świątynia Salomona pojawia się jako punkt odniesienia, by następnie na trwałe wpisać się w tradycje masońskie angielskie i szkockie. Od tego momentu przenika ona dawne katechizmy, a następnie całość symbolicznych konstrukcji rodzącego się wolnomularstwa.
Budowa Świątyni Salomona, iluminacja z „Dawnych dziejów Izraela” Flawiusza Józefa, przypisywana Jeanowi Fouquetowi, koniec XV wieku
W kontekście w dużej mierze ukształtowanym przez chrześcijaństwo, to odwołanie do Świątyni Jerozolimskiej nie jest zaskakujące. Oferuje ono opowieść założycielską, idealną architekturę, a przede wszystkim zrozumiałe ramy dla myślenia o pochodzeniu i celu pracy masońskiej. Świątynia staje się w ten sposób jednocześnie pamięcią i projektem, punktem zakotwiczenia i horyzontem.
Jednak to odniesienie nie pozostało niezmienne. O ile początkowo świątynia w wolnomularstwie wpisywała się w perspektywę wyraźnie skierowaną ku chwale Boga, o tyle ta lektura stopniowo ewoluowała. Od XIX wieku, zwłaszcza w krajach tradycji łacińskiej, świątynię zaczęto rozumieć inaczej: już nie jako sanktuarium poświęcone bóstwu, lecz jako obraz świata, który należy zbudować.
W ten sposób, za pozorną jednością symbolu, rysuje się już kilka sposobów zamieszkiwania świątyni w wolnomularstwie.
3. Świątynia w wolnomularstwie: od perspektywy religijnej do lektury humanistycznej
W miarę rozwoju wolnomularstwa znaczenie świątyni ulega przekształceniu. Choć nigdy nie znika, pierwotne odniesienie religijne jest stopniowo przesuwane, a nawet reinterpretowane, w zależności od kontekstów kulturowych i wrażliwości poszczególnych obediencji.
W krajach anglosaskich świątynia w wolnomularstwie pozostaje w dużej mierze związana z podejściem wyraźnie skierowanym ku Bogu. Praca masońska wpisuje się tam w zdecydowaną perspektywę duchową, gdzie budowa Świątyni odnosi się do dzieła dokonywanego pod okiem Wielkiego Architekta Wszechświata. Ramy symboliczne pozostają więc ściśle powiązane z dziedzictwem biblijnym.
Z kolei w tradycjach kontynentalnych, a zwłaszcza we Francji od XIX wieku, pojawia się wyraźna zmiana. Świątynia nie jest już koniecznie postrzegana jako sanktuarium zwrócone ku bóstwu, lecz jako wyraz ideału ludzkiego. Mówi się wówczas chętnie o „Świątyni Ludzkości”, obrazie świata, który ma zostać wzniesiony poprzez zbiorowy wysiłek i doskonalenie każdego człowieka.
Ewolucji tej nie należy rozumieć jako gwałtownego zerwania, lecz raczej jako przesunięcie akcentów. Świątynia w wolnomularstwie zachowuje swoją funkcję symbolicznego punktu odniesienia, ale jej interpretacja otwiera się na wielorakie lektury, czasem uzupełniające się, a czasem konkurencyjne.
Stąd pozostaje pytanie: o jakiej świątyni mówimy naprawdę, gdy masoni wspominają o swoim dziele?
4. Świątynia czy Loża w wolnomularstwie: strukturalne zamieszanie?
Trudność nie wynika jedynie z ewolucji interpretacji. Tkwi ona również w samym słownictwie. W wolnomularstwie bowiem słowo „świątynia” nie zawsze odnosi się do tej samej rzeczywistości. Może oznaczać budowlę symboliczną, ale także, bardziej konkretnie, miejsce, w którym odbywają się prace. To właśnie tutaj rodzi się trwałe zamieszanie.
Aby zrozumieć jego zasięg, konieczne jest odwołanie się do etymologii. Łacińskie słowo *templum*, wywodzące się z tego samego rdzenia co greckie *temenos*, nie oznaczało początkowo budynku. Była to wyznaczona przestrzeń, wytyczona rytualnie w celu obserwacji znaków na niebie. *Templum* jest więc przede wszystkim ramą symboliczną, miejscem ustanowionym przez akt rozdzielenia, a nie konstrukcją z kamienia.
Definicja ta rzuca nowe światło na praktykę masońską. Zanim Loże dysponowały stałymi lokalami, spotykały się w zwykłych miejscach. Sam fakt wykreślenia Tablicy Loży kredą lub węglem wystarczał, by ustanowić odrębną przestrzeń, właściwą dla rytuału. Gest ten tworzył *templum* w pierwotnym znaczeniu: przestrzeń sakralizowaną, ale tymczasową, całkowicie zależną od aktu, który ją powołuje.
W tej perspektywie Lożę można słusznie nazwać świątynią. Nie w sensie ukończonej budowli, lecz jako wyznaczoną przestrzeń rytualną, w której dokonuje się wyodrębnienie. Świątynia w wolnomularstwie nie oznacza więc wyłącznie symbolicznej konstrukcji odziedziczonej po Salomonie, ale także tę zdolność do ustanowienia, tu i teraz, miejsca pracy odrębnego od świata zwyczajnego.
Ale to właśnie tutaj pojawia się zamieszanie. Ponieważ to *templum*, przestrzeń wyznaczona i tymczasowa, nie jest Świątynią, którą masoni rzekomo budują. Używanie tego samego słowa do określenia tych dwóch rzeczywistości — jednej operatywnej i bezpośredniej, drugiej symbolicznej i projektowej — oznacza nakładanie na siebie dwóch poziomów, które warto byłoby rozróżnić.
5. Dlaczego Loża nie jest Świątynią Salomona
Jeśli Lożę można nazwać *templum* w sensie rytualnym, nie można jej jednak utożsamiać ze Świątynią Salomona. To rozróżnienie nie jest szczegółem słownikowym. Dotyka samej spójności symboliki masońskiej.
Pierwszy argument dotyczy logiki placu budowy. Tradycja masońska przedstawia masonów jako budowniczych przy pracy. Uczestniczą oni we wznoszeniu Świątyni. Tymczasem nie spotykamy się wewnątrz budowli, którą właśnie wznosimy. Mylenie Loży ze Świątynią oznacza zaprzeczenie tej dynamiki i udawanie, że dzieło jest już ukończone.
Drugi argument jest wyraźnie sformułowany w dawnych angielskich i szkockich katechizmach masońskich. Na pytanie „Gdzie znajdowała się pierwsza Loża?”, odpowiedź brzmi jednoznacznie: „pod portykiem Świątyni Salomona”. Loża nie znajduje się zatem w Świątyni, lecz w jej pobliżu, w relacji progu. Usytuowana jest przed nią, w przestrzeni, która przygotowuje do dzieła, nie utożsamiając się z nim.
Inne elementy prowadzą do tego samego wniosku. Loża jest opisywana jako przykryta gwiaździstym sklepieniem, a jej wysokość określana jest jako „niezliczone łokcie”. Te wskazówki symboliczne wpisują ją w przestrzeń otwartą, kosmiczną, daleką od zamkniętej struktury wzniesionego sanktuarium.
Wreszcie, kwestia orientacji oraz kolumn B i J potwierdza to rozdzielenie. W opisie biblijnym kolumny stoją na zewnątrz Świątyni, po obu stronach wejścia. W Loży są one włączone w przestrzeń rytualną. To przesunięcie nie jest błahe: sygnalizuje, że nie jesteśmy w samej Świątyni, lecz w przestrzeni, która przejmuje niektóre jej elementy, by poddać je pracy.
Wszystko zatem zbiega się w jeden wniosek: Loża utrzymuje ścisły związek ze Świątynią, ale się z nią nie utożsamia. Jest miejscem zbliżania się do niej, a nie jej wypełnieniem.
6. Kolumny, orientacja i próg: prawdziwy punkt styku
Jeśli Loża nie utożsamia się ze Świątynią, nie jest też od niej oddzielona. Istnieje więź, ale nie polega ona ani na asymilacji, ani na reprodukcji. Rozgrywa się w precyzyjnym punkcie: na progu.
W tradycji biblijnej Świątynia Jerozolimska jest zorientowana ze wschodu na zachód, ze Świętym Świętych usytuowanym na zachodzie. Wejście, ujęte w dwie kolumny, otwiera się na wschód, wpuszczając światło wschodzącego słońca. Kolumny J i B nie znajdują się zatem wewnątrz sanktuarium, lecz na jego progu, wyznaczając przejście między tym, co na zewnątrz, a tym, co wewnątrz.
Loża przejmuje tę orientację, ale odwraca jej polaryzację symboliczną. W Świątyni Jerozolimskiej miejsce najświętsze znajduje się na zachodzie sanktuarium. W Loży umieszczone jest na wschodzie, gdzie zasiada Czcigodny Mistrz. To przesunięcie nie jest szczegółem. Oznacza przejście od przestrzeni poświęconej do przestrzeni w pracy, od miejsca, gdzie obecność jest dana, do miejsca, gdzie jest poszukiwana.
Schemat pozycji Loży względem Świątyni Salomona, uwydatniający próg i orientację symboliczną
Same kolumny świadczą o tej transpozycji. Obecne wewnątrz Loży, nie pełnią już roli strażników sanktuarium, lecz stają się punktami odniesienia dla pracy symbolicznej. Nie wyznaczają już stałej granicy, lecz oś przejścia.
To właśnie w tej logice progu należy rozumieć związek między Świątynią a Lożą. Loża nie jest Świątynią, ale odtwarza jej punkt dostępu. Znajduje się w tym precyzyjnym miejscu, w którym przechodzi się z jednego stanu w drugi, z jednego świata w drugi, z jednego zrozumienia w inne.
Świątynia w wolnomularstwie nie jawi się jako miejsce, do którego wchodzi się definitywnie, lecz jako rzeczywistość, ku której się orientujemy. I to właśnie na progu ten ruch staje się dostrzegalny.
7. Sacrum i profanum: gdzie naprawdę pracuje wolnomularz?
Rozróżnienie między Świątynią a Lożą prowadzi do kolejnego, jeszcze bardziej decydującego pytania: gdzie naprawdę sytuuje się praca wolnomularza? Jeśli Loża nie jest Świątynią, to może być jedynie miejscem, w którym uczymy się ją budować.
Loża jawi się zatem jako przestrzeń sakralizowana, ale w sposób tymczasowy. Jest taka tylko dlatego, że masoni gromadzą się w niej i wykonują rytuał. W tym sensie w pełni odpowiada dawnemu pojęciu *templum*: przestrzeni wyznaczonej, ustanowionej przez akt, która istnieje tylko dzięki praktyce, która ją powołuje.
Kiedy prace dobiegają końca i Loża zostaje zamknięta, przestrzeń ta przestaje być tym, czym była. Staje się ponownie miejscem zwyczajnym. Można by sądzić, że masoni powracają do świata profanum. Ale to przeciwstawienie wymaga doprecyzowania.
To, co nazywamy światem profanum, nie jest radykalnym „zewnątrz”. Jest samym placem budowy Świątyni. To tam rozwija się istota pracy masońskiej, w kontynuacji tego, co zostało przygotowane w Loży. Przejście z jednego do drugiego nie oznacza zerwania, lecz przesunięcie.
W ten sposób świątynia w wolnomularstwie nie ogranicza się ani do zamkniętego miejsca, ani do przestrzeni rytualnej. Oznacza proces, dzieło w toku, które angażuje uczestnika daleko poza czasem i miejscem prac.
8. Czy świątynia w wolnomularstwie może zostać ukończona?
Pozostaje pytanie, niemal nieuniknione: czy Świątynię można ukończyć? Jeśli praca masońska polega na jej budowaniu, to należałoby przewidzieć kres tego przedsięwzięcia. Ale taka idea pozostaje w napięciu z całą tradycją.
Sama opowieść biblijna zachęca do ostrożności. Świątynia Salomona, choć wzniesiona jako model, nie przetrwała próby czasu. Zniszczona po raz pierwszy przez Babilończyków, odbudowana pod rządami Zorobabela, ostatecznie została unicestwiona przez Rzymian w 70 roku. Historia pokazuje więc, że nawet najbardziej doskonała budowla pozostaje narażona na zniknięcie.
Ta niepewność nie jest przypadkiem. Jest częścią symbolu. Świątynia definitywnie ukończona, stabilna i nietykalna, nie byłaby już placem budowy. Przestałaby wzywać do pracy. Stałaby się przedmiotem kontemplacji, a nie dziełem do kontynuowania.
Dlatego świątyni w wolnomularstwie nie można rozumieć jako budowli do ukończenia, lecz jako orientację do utrzymania. Nie chodzi o osiągnięcie punktu końcowego, lecz o pozostanie w dynamice. Praca masońska znajduje w tym swoje uzasadnienie: nie w ukończeniu, lecz w wytrwałości.
Stąd wyłania się kolejne pytanie: gdyby Świątynia miała zostać pewnego dnia ukończona, co pozostałoby do zrobienia?
Podsumowanie – Świątynia w wolnomularstwie: dzieło bez końca
Świątyni w wolnomularstwie nie można sprowadzić do miejsca, ani nawet do prostego obrazu odziedziczonego po tradycji. Łączy ona kilka poziomów zrozumienia, których pomieszanie przez długi czas podtrzymywało nieporozumienia. Rozróżnienie Świątyni Salomona, Loży jako przestrzeni rytualnej oraz placu budowy świata pozwala przywrócić spójność symboliki masońskiej.
Loża nie jest Świątynią. Jest jej progiem, miejscem nauki, przestrzenią, w której praca się organizuje i przygotowuje. Świątynia pozostaje horyzontem, nigdy w pełni nieosiągniętym. Świątynia w wolnomularstwie nie jest budowlą, którą się zamieszkuje, lecz dziełem, w którym się uczestniczy.
To właśnie w tym napięciu między tym, co dane, a tym, co pozostaje do zbudowania, praca masońska znajduje swoją konieczność. Świątynia w wolnomularstwie nie zamyka się. Nie kończy się. Zmusza do kontynuowania, do podejmowania na nowo, do przekazywania. I być może właśnie w tym tkwi jej prawdziwa siła.
Ion Rajolescu, redaktor naczelny Sklep — w służbie masońskiego słowa sprawiedliwego, rygorystycznego i żywego.
Jeśli Loża jest miejscem, w którym praca nabiera kształtu, trzeba nadać jej właściwe ramy. Odkryj naszą kolekcję dywanów i tablic Loży, zaprojektowanych tak, aby strukturyzować i ucieleśniać rytuał.
Dywan Loży 2. Stopnia REAA (2) – Satyna (128 x 85 cm)
EUR 79.99
Zobacz więcej
1 Czym jest świątynia w wolnomularstwie?
Świątynia w wolnomularstwie oznacza zarówno centralny symbol — odziedziczony po Świątyni Salomona — jak i dzieło w toku, często nazywane Świątynią Ludzkości. Nie ogranicza się do fizycznego miejsca, lecz odnosi się do ideału budowy wewnętrznej i zbiorowej.
2 Czy świątynia w wolnomularstwie to rzeczywisty budynek?
Termin ten może przez rozszerzenie oznaczać miejsce, w którym odbywają się spotkania masońskie. Jednak w sensie symbolicznym świątynia w wolnomularstwie wykracza poza wszelką rzeczywistość materialną i odnosi się do konstrukcji, której nie można sprowadzić do budynku.
3 Jaka jest różnica między świątynią a Lożą w wolnomularstwie?
Loża to przestrzeń rytualna, w której masoni spotykają się i pracują. Świątynia natomiast jest tym, co starają się zbudować. Mylenie tych pojęć oznacza mieszanie miejsca nauki z celem pracy masońskiej.
4 Dlaczego Świątynia Salomona jest centralna w wolnomularstwie?
Świątynia Salomona stanowi symboliczny model założycielski wolnomularstwa. Pojawia się w dawnych tekstach jako strukturalny punkt odniesienia, oferując jednocześnie opowieść o pochodzeniu i obraz pracy do wykonania.
5 Czy Lożę można uznać za świątynię?
W dawnym znaczeniu słowa *templum*, Lożę można postrzegać jako przestrzeń tymczasowo sakralizowaną przez rytuał. Nie należy jej jednak mylić z symboliczną Świątynią, którą masoni starają się zbudować.
6 Gdzie sytuuje się praca masońska: w Loży czy w świecie?
Loża jest miejscem, w którym praca jest przygotowywana i strukturyzowana. Ale plac budowy Świątyni znajduje się w świecie. Praca masońska przedłuża się zatem poza spotkania, w samym życiu profanum.
7 Czy świątynię w wolnomularstwie można ukończyć?
Świątynia w wolnomularstwie jest pomyślana jako dzieło bez końca. Same opowieści symboliczne pokazują, że nawet najbardziej doskonałe konstrukcje są skazane na zniknięcie. Najważniejsze nie jest ukończenie Świątyni, lecz uczestnictwo w jej wznoszeniu.
Znajdź tutaj pełną transkrypcję podcastu dla tych, którzy wolą czytać lub chcą pogłębić dyskusję.
Podcast – Świątynia w wolnomularstwie: symbol, Loża i plac budowy
Świątynia zajmuje centralne miejsce w wolnomularstwie, ale jej znaczenie często pozostaje niepewne. Czy chodzi o budowlę, symbol, czy dzieło do wykonania? Za obrazem świątyni w wolnomularstwie rysuje się napięcie między tym, co dane, a tym, co do zbudowania. Czy świątynia w wolnomularstwie oznacza miejsce, w którym spotykają się masoni, czy horyzont, ku któremu dążą? Ta dwuznaczność nie jest błaha. Angażuje sam sposób rozumienia pracy masońskiej, między ramami rytualnymi a niedokończonym projektem.
W wolnomularstwie świątynia od początku jawi się w podwójnej postaci. Z jednej strony odnosi się do możliwej do zidentyfikowania budowli, czasem nawet konkretnego miejsca, gdzie spotykają się masoni. Z drugiej strony oznacza rzeczywistość symboliczną, która dalece wykracza poza wszelką materialną konstrukcję. Ta dwuznaczność nie jest przypadkowa. Stanowi ona istotę samego języka masońskiego.
Jeśli świątynia zajmuje tak strukturalne miejsce, to przede wszystkim ze względu na odniesienie do Świątyni Salomona. Ta ostatnia stopniowo narzuca się jako model wszelkich rozważań symbolicznych nad świątynią, choć obecność ta nie jest natychmiastowa w najstarszych źródłach. Pierwsze znane teksty rzemiosła nie wspominają o niej wprost. Dopiero w późniejszych tekstach pojawia się jako punkt odniesienia, by na trwałe wpisać się w tradycje masońskie angielskie i szkockie.
W kontekście w dużej mierze ukształtowanym przez chrześcijaństwo, to odwołanie do Świątyni Jerozolimskiej nie jest zaskakujące. Oferuje ono opowieść założycielską, idealną architekturę, a przede wszystkim zrozumiałe ramy dla myślenia o pochodzeniu i celu pracy masońskiej. Świątynia staje się w ten sposób jednocześnie pamięcią i projektem, punktem zakotwiczenia i horyzontem.
Jednak to odniesienie nie pozostało niezmienne. O ile początkowo świątynia wpisywała się w perspektywę skierowaną ku chwale Boga, o tyle ta lektura ewoluuje. W krajach anglosaskich ta orientacja pozostaje w dużej mierze potwierdzona. W tradycjach kontynentalnych, zwłaszcza we Francji w XIX wieku, świątynię zaczęto rozumieć inaczej, jako obraz świata, który należy zbudować.
Ewolucji tej nie należy rozumieć jako zerwania, lecz jako przesunięcie. Świątynia zachowuje swoją funkcję punktu odniesienia, otwierając się jednocześnie na różne lektury. I stąd pozostaje pytanie: o jakiej świątyni mówimy naprawdę?
Trudność tkwi również w słownictwie. Słowo „świątynia” nie zawsze odnosi się do tej samej rzeczywistości. Może oznaczać budowlę, ale także miejsce, w którym odbywają się prace. To właśnie tutaj rodzi się trwałe zamieszanie.
Jeśli wrócimy do źródła słowa, łacińskie *templum* nie oznaczało budynku, lecz przestrzeń wyznaczoną do obserwacji znaków. Świątynia jest więc przede wszystkim ramą, ustanowioną przez akt. Ta definicja rzuca światło na praktykę masońską. Zanim Loże dysponowały stałymi lokalami, spotykały się w zwykłych miejscach. Sam fakt wykreślenia Tablicy Loży wystarczał, by stworzyć odrębną przestrzeń, właściwą dla rytuału.
W tej perspektywie Lożę można nazwać świątynią, ale pod warunkiem doprecyzowania, o jaką świątynię chodzi. Nie o ukończoną budowlę, lecz o wyznaczoną, tymczasową przestrzeń, ustanowioną do pracy.
To właśnie tutaj pojawia się zamieszanie. Ponieważ to *templum* nie jest Świątynią, którą masoni rzekomo budują.
Tradycja masońska jest jasna: masoni są budowniczymi. Uczestniczą we wznoszeniu Świątyni. Tymczasem nie spotykamy się wewnątrz budowli, którą właśnie wznosimy. Mylenie Loży ze Świątynią oznacza zaprzeczenie tej dynamiki.
Dawne katechizmy idą w tym kierunku. Na pytanie o pierwszą Lożę odpowiedź brzmi jednoznacznie: pod portykiem Świątyni Salomona. Loża jest zatem w relacji ze Świątynią, ale się z nią nie utożsamia.
Inne elementy potwierdzają to rozróżnienie. Loża jest opisywana jako przykryta gwiaździstym sklepieniem, o nieograniczonej wysokości. Wpisuje się w otwartą przestrzeń, bardzo różną od zamkniętego sanktuarium.
Kwestia orientacji rzuca decydujące światło. W Świątyni Jerozolimskiej miejsce najświętsze znajduje się na zachodzie. W Loży umieszczone jest na wschodzie. To przesunięcie nie jest szczegółem. Oznacza przejście od przestrzeni poświęconej do przestrzeni w pracy.
Kolumny również świadczą o tej relacji. W tradycji biblijnej stoją na zewnątrz Świątyni, na jej progu. W Loży są włączone w przestrzeń rytualną. To przesunięcie pokazuje, że Loża nie jest Świątynią, lecz miejscem przejścia, przestrzenią zbliżania się.
Stąd pojawia się kolejne pytanie: gdzie naprawdę pracuje wolnomularz?
Loża jest przestrzenią sakralizowaną, ale w sposób tymczasowy. Istnieje jako taka tylko dlatego, że masoni gromadzą się w niej i wykonują rytuał. Kiedy jest zamknięta, staje się ponownie miejscem zwyczajnym.
Ale świat zewnętrzny nie jest po prostu profanum. Jest samym placem budowy Świątyni. To tam rozwija się istota pracy masońskiej. Przejście z Loży do świata nie jest zerwaniem, lecz ciągłością.
Świątynia nie sprowadza się więc ani do miejsca, ani do momentu. Oznacza dzieło w toku, które angażuje uczestnika daleko poza czasem prac.
Pozostaje pytanie, być może najbardziej decydujące: czy Świątynię można ukończyć?
Historia zachęca do ostrożności. Świątynia Salomona, choć modelowa, została zniszczona, odbudowana, a następnie ponownie zniszczona. Nic nie jest dane na zawsze.
Ukończona Świątynia przestałaby być placem budowy. Stałaby się przedmiotem zastygłym. Tymczasem logika masońska jest zupełnie inna. Opiera się na wytrwałości, na ciągłej pracy.
