Specyfika wolnomularstwa w Szkocji
Aby zrozumieć pochodzenie Rytu Standardowego Szkocji, należy najpierw zrozumieć bardzo specyficzne funkcjonowanie wolnomularstwa w Szkocji (nie używamy przymiotnika “szkocki”, ponieważ jest on źródłem nieporozumień ze względu na tzw. Ryty Szkockie, które rozwinęły się na kontynencie europejskim, a nie mają nic wspólnego ze Szkocją).
Wolnomularstwo w Szkocji prezentuje oblicze zupełnie inne niż jego angielskie, irlandzkie, amerykańskie czy europejskie odpowiedniki. Choć Wielka Loża Szkocji jest dopiero trzecią w kolejności brytyjską Wielką Lożą (1736 rok, w porównaniu do 1717 – a właściwie 1721 – dla Wielkiej Loży Londynu i 1725 dla Wielkiej Loży Irlandii), jest ona najwyraźniej najstarsza pod względem tradycji. Szkocja jest jedynym krajem, w którym loże masońskie istniały nieprzerwanie od późnego średniowiecza aż do XVII wieku. Nie było tam Wielkiej Loży w nowoczesnym tego słowa znaczeniu, lecz istniała realna, choć dość luźna więź łącząca loże w ramach tego, co można nazwać Zakonem Masonów Szkocji. Zakon ten pozostawał pod opieką rodziny Sinclair, co potwierdzają dwie karty z 1601 i 1628 roku, które nie ustanawiają tego zwyczaju, lecz odnawiają go na początku XVI wieku.
W tym bardzo zdecentralizowanym systemie najważniejsza była więź między Lożami-Matkami a Lożami-Córkami. Niektóre loże, zwane “niepamiętnymi”, były depozytariuszami tradycji murarskiej, a wśród nich najważniejsze to Loża Kilwinning oraz Loża Mary’s Chapel w Edynburgu. Każda Loża-Matka zakładała Loże-Córki, które z kolei mogły tworzyć własne Loże-Córki. Struktura wolnomularstwa w Szkocji przypominała zatem drzewo genealogiczne, w którym każda loża wiedziała, do której gałęzi należy, pozostając jednocześnie w kontakcie z innymi gałęziami i uznając je.
Loża Kilwinning
Utworzenie Wielkiej Loży Szkocji w 1736 roku nie zmieniło zasadniczo sytuacji. Więź między Lożami-Matkami a Lożami-Córkami nie ucierpiała. Dodano jedynie stały szczebel centralny, który jednak posiadał bardzo niewielką władzę, poza gwarantowaniem trwałości niepamiętnego systemu.
Zgodnie ze starym systemem rytuały nie były ujednolicone ani narzucane przez organ centralny. Każda Loża-Matka przekazywała własny rytuał swoim Córkom, które mogły go nieco zmodyfikować i przekazać dalej swoim własnym Córkom. Szkockie rytuały masońskie podążają więc ścieżkami genealogii lóż, tworząc odrębne rodziny, wewnątrz których można znaleźć niezliczone warianty. Ponieważ Wielka Loża Szkocji liczy obecnie około 640 lóż, można powiedzieć, że w Szkocji istnieje 640 różnych rytuałów, które można pogrupować w kilka głównych rodzin.
Sytuacja ta może wydawać się dziwna dla wolnomularzy przyzwyczajonych do bardzo scentralizowanych obediencji, które najczęściej narzucają lożom rytuały, z których muszą korzystać. Wynika to z ogromnej starożytności lóż w Szkocji, które nie zamierzały rezygnować ze swoich zwyczajów i przywilejów, nawet gdy w 1736 roku tworzyły Wielką Lożę Szkocji.
Wynika to również z uwarunkowań socjologicznych: wolnomularstwo w Szkocji jest głęboko wplecione w tkankę społeczną kraju. Podczas gdy wszędzie indziej wolnomularstwo jest raczej mieszczańskie i elitarne, stanowiąc rodzaj dość ekskluzywnego klubu, w Szkocji jest ono znacznie bardziej rozpowszechnione i popularne, będąc głęboko powiązanym z historią klanów. Wyraża się w nim część szkockiej duszy, do tego stopnia, że 6% populacji należy do wolnomularstwa, podczas gdy w innych krajach odsetek ten zazwyczaj wynosi poniżej 1%. Trudno, a wręcz niemożliwe, jest całkowicie zmienić zwyczaje głęboko zakorzenione w społeczeństwie.
Ryt, który tak naprawdę nie istnieje?
Jeśli wolnomularstwo w Szkocji liczy ponad 600 rytuałów masońskich, to czym jest tzw. Ryt Standardowy Szkocji? Czy naprawdę istnieje, czy jest tylko wytworem wyobraźni? Odpowiedź będzie prawdopodobnie trudna do zaakceptowania dla racjonalistycznych i kartezjańskich wolnomularzy: tak, Ryt Standardowy Szkocji istnieje na papierze od 1901 roku, ale nie jest praktykowany przez absolutnie żadną lożę w Szkocji.
Czym więc jest ten Ryt Standardowy Szkocji, kto jest jego autorem i czemu służy? Wielka Loża Szkocji, jak widzieliśmy, nie ma żadnej władzy, by narzucać rytuały lożom, które zrzesza, ponieważ rytuały te są przekazywane przez Loże-Matki poprzez ich Loże-Córki. Na przełomie XIX i XX wieku zdecydowano się jedynie na spisanie “standardu”, czyli najmniejszego wspólnego mianownika szkockich praktyk rytualnych. Jest to zatem rodzaj normy minimalnej, której celem nie jest zastąpienie odwiecznych zwyczajów lóż.
Do czego może służyć taki rytuał? Z założenia do niewiele, poza ustaleniem minimalnych zasad rytualnych (które tradycyjne rytuały i tak już respektowały) oraz możliwością pokazania innym obediencjom natury i stylu wolnomularstwa w Szkocji.
W rezultacie to poza swoją ojczyzną Ryt Standardowy Szkocji znalazł konkretne zastosowanie rytualne. W ramach europejskich obediencji masońskich, zwłaszcza we Francji, istnieją loże, które pracują zgodnie z tym rytuałem, uczestnicząc tym samym w szkockiej tradycji masońskiej, bez konieczności historycznego wywodzenia się od jednej z niepamiętnych Lóż-Matek.
Fartuchy Rytu Standardowego Szkocji
Podobnie jak w Szkocji istnieje niemal tyle samo rytuałów, co lóż, tak samo fartuchy są bardzo zróżnicowane. Choć ich forma jest jednolita, charakteryzująca się zaokrąglonym kształtem klapy, kolor obszycia fartucha Mistrza oraz rozet fartucha masońskiego jest wybierany przez lożę i nie podlega żadnym narzuconym wytycznym. O ile dekoracje Wielkiej Loży w Szkocji są zielone, loże używają fartuchów obszytych różnymi kolorami (zielony, niebieski, magenta, pomarańczowy, żółty…) lub konkretnymi tartanami, zazwyczaj tartanem regionu lub klanu założycieli loży. Niektóre loże zmieniały nawet kolor swoich dekoracji w trakcie swojej historii.
Dekoracje Wielkich Oficerów Wielkiej Loży Szkocji
Loże, które poza Szkocją zdecydowały się pracować zgodnie z tym rytuałem, przyjęły inny zwyczaj. Do unikalnego rytuału potrzebne były ujednolicone dekoracje, przynajmniej w logice kontynentalnego wolnomularstwa europejskiego. Zamiast jednego koloru, jak w przypadku innych rytów, przyjęto tartan. Cóż może być bardziej szkockiego? Ale jaki tartan wybrać? Jest to pytanie bardziej skomplikowane, niż się wydaje.
Wywodzące się z bardzo starych tradycji ludów celtyckich, tartany są dobrze udokumentowane w szkockich Highlands od XVI wieku. Zaczęły się one różnić w zależności od regionów i dystryktów. Dopiero od XVIII wieku, a zwłaszcza w XIX, wodzowie klanów przyjęli jako swój osobisty tartan wzór swojego regionu. Dziś tartany są zazwyczaj wpisane do Szkockiego Rejestru Tartanów, a używanie niektórych z nich jest regulowane. Tak jest na przykład w przypadku tartanu “Balmoral”, który może być noszony wyłącznie przez rodzinę królewską Anglii.
Wybór tartanu nie może być więc przypadkowy, ponieważ reprezentuje on klan, rodzinę, region lub instytucję. Jaki tartan mogli więc wybrać wolnomularze niebędący Szkotami, aby wyrazić swoje przywiązanie do wolnomularstwa w Szkocji, nie urażając niczyjej wrażliwości? Najbardziej oczywistym wyborem okazał się “Royal Stewart”, który należał do Stuartów, których nazwisko tak często pojawia się w historii wolnomularstwa w XVIII wieku. Ten tartan jest zazwyczaj wzorem rodziny królewskiej, ale Jerzy V bezskutecznie próbował zakazać jego publicznego używania; choć nadal pozostawał osobistym tartanem królowej Elżbiety II, stał się dziś najbardziej reprezentatywnym, znanym i przede wszystkim najczęściej używanym tartanem na świecie.
