Historia GODF: 1728–1815 – Sklep Masoński

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Początki Wielkiego Wschodu Francji: Pierwsza Wielka Loża Francji (1728 lub 1738)

To w latach 20. XVIII wieku powstały pierwsze francuskie loże, zainspirowane działalnością Wielkiej Loży Londynu, założonej w 1717 roku (lub, co bardziej prawdopodobne, w 1721 roku). Zanim uzyskały niezależność, loże założone przez Londyn były zgrupowane w dość luźnych strukturach, zwanych Wielkimi Lożami Prowincjonalnymi lub Angielskimi, których Wielkimi Mistrzami byli najczęściej Brytyjczycy. We Francji trzej pierwsi Wielcy Mistrzowie pierwszej Wielkiej Loży Francji, poświadczonej od 1728 roku, byli Anglikami lub Szkotami: książę Wharton, który był Wielkim Mistrzem Wielkiej Loży Londynu w latach 1722–1723 i okazał się raczej oportunistycznym poszukiwaczem przygód, szkocki baron James Hector Mac Leane oraz Anglik Charles Radclyffe, hrabia Derwentwater – dwaj ostatni byli zagorzałymi jakobitami. Derwentwater został zresztą ścięty po klęsce jakobitów w bitwie pod Culloden w 1746 roku.

Pierwszy francuski Wielki Mistrz został wybrany dopiero w 1738 roku, a był nim Louis Pardaillan de Gondrin, książę d’Antin (1707–1743). Według niektórych autorów dopiero od tego momentu można mówić o Wielkiej Loży Francji. Można się zastanawiać, czy książę d’Antin bezpośrednio zastąpił Derwentwatera, ponieważ angielscy Wielcy Mistrzowie byli wówczas wybierani tylko na rok. Jednak między 1728 a 1738 rokiem wydaje się, że we Francji było tylko trzech brytyjskich Wielkich Mistrzów, co jest liczbą niewielką. Wharton był Wielkim Mistrzem we Francji tylko raz, a Mac Leane i Derwentwater mogli być wybierani wielokrotnie, choć możliwe, że istnieli inni brytyjscy Wielcy Mistrzowie, o których pamięć nie przetrwała.

Jeśli chodzi o księcia d’Antin, który zmarł przedwcześnie w 1743 roku, pełnił on funkcję Wielkiego Mistrza jedynie przez pięć lat i nie pozostawił szczególnych śladów w rozwoju Wielkiej Loży Francji.

Wielka Loża Francji w latach 1743–1771: burzliwy okres

Historia pierwszej Wielkiej Loży Francji tak naprawdę zaczyna się po mianowaniu w 1743 roku Louisa de Bourbon-Condé, hrabiego Clermont (1709–1771), na Wielkiego Mistrza. Czas jego Wielkiego Mistrzostwa był dość burzliwy.

W tym okresie Wielka Loża Francji musiała stawić czoła wielu problemom i kryzysom wewnętrznym. Nie była to jeszcze obediencja masońska porównywalna z tymi, które znamy dzisiaj: władza Wielkiego Mistrza była stosunkowo słaba w ramach bardzo zdecentralizowanej struktury, która w praktyce przyznawała dużą autonomię lożom oraz strukturom pośrednim, zarządzającym lożami na szczeblu lokalnym (Szkocka Wielka Loża Bordeaux, Loża-Matka Marsylii, Wielka Loża Regularnych Mistrzów Lyonu itd.). W przypadku hrabiego Clermont jego status księcia krwi i dowódcy armii często odciągał go od obowiązków Wielkiego Mistrza, dlatego delegował on swoją władzę na trzech zastępców: protestanckiego bankiera Baura, mistrza tańca Lacorne’a oraz referendarza Chaillona de Jonville’a.

Ta dość słaba Wielka Loża musiała zmierzyć się z pojawieniem się wysokich stopni REAA w latach 40. XVIII wieku. Jej oficjalne stanowisko (a przynajmniej stanowisko Wielkiego Mistrza) cechowała największa rezerwa wobec tych nowych stopni, posuwająca się nawet do zakazu w przypadku stopnia Kadosz, który pojawił się około 1750 roku. Niemniej jednak niemożliwe było zignorowanie wysokich stopni, które mnożyły się i przyciągały coraz więcej wolnomularzy. W konflikcie między Radą Kawalerów Wschodu, która praktykowała ryt w siedmiu stopniach, a Radą Cesarzy Wschodu i Zachodu, która posiadała system 25 stopni, hrabia Clermont skłaniał się ku Kawalerom Wschodu o bardziej surowym rycie, jednak wielu członków Wielkiej Loży (w tym dwaj zastępcy, Lacorne i Chaillon de Jonville) bez zastrzeżeń przystąpiło do Cesarzy Wschodu i Zachodu. W ten sposób w 1761 roku, pod nieobecność Wielkiego Mistrza i bez jego wiedzy, dwaj zastępcy wraz z siedmioma innymi sygnatariuszami, wszyscy będący członkami Rady Cesarzy Wschodu i Zachodu, przyznali Étienne’owi Morinowi słynny patent, który upoważniał go do szerzenia Rytu Doskonałości w 25 stopniach na Antylach Francuskich. Jest to punkt wyjścia Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego.

Jednak głównym problemem była rosnąca opozycja wewnątrz Wielkiej Loży Francji dwóch nurtów możliwych do zidentyfikowania socjologicznie: z jednej strony arystokracji i mieszczaństwa zbliżonego do szlachty, reprezentowanych głównie w lożach paryskich, które były bardziej postępowe w dziedzinie filozoficznej i religijnej, a z drugiej strony mieszczan i rzemieślników, stanowiących większość w lożach prowincjonalnych, zdecydowanie bardziej konserwatywnych w kwestiach religijnych. Stronnictwo arystokratyczne nazywano “lacornardami” (od nazwiska zastępcy Lacorne’a), a obóz mieszczański “antilacornardami”.

Po śmierci Lacorne’a w 1762 roku Wielki Mistrz podjął próbę reformy Wielkiej Loży i zarządził, że urzędy będą odtąd wybieralne na trzyletnią kadencję. Do tego czasu urzędy Czcigodnego lub dostojników można było kupić i sprawować dożywotnio. W pierwszych wyborach, które odbyły się w 1765 roku, zwyciężyli “antilacornardowie”; w konsekwencji piętnastu “lacornardów” zostało wykluczonych z Wielkiej Loży.

W grudniu 1767 roku, z okazji obchodów św. Jana, niektórzy Bracia wykluczeni w 1765 roku próbowali wtargnąć do świątyni Wielkiej Loży, ale odmówiono im wstępu, więc wyważyli drzwi. Scena przerodziła się w wymianę ciosów i obelg, a ten niemal publiczny skandal skłonił generała policji Antoine’a de Sartine’a do zawieszenia prac Wielkiej Loży, prawdopodobnie na prośbę samego Wielkiego Mistrza. Środek ten trwał do 1771 roku, w którym zmarł również Wielki Mistrz, hrabia Clermont. Zastąpił go inny książę krwi, Ludwik Filip Orleański, książę Chartres (1747–1793). Jako książę postępowy, przeciwny absolutyzmowi i wielki wielbiciel brytyjskiego systemu politycznego, książę Chartres zasiadał w Stanach Generalnych w 1789 roku wśród deputowanych szlachty, a następnie został wybrany do Konwentu Narodowego w 1793 roku, zrzekając się wówczas wszystkich swoich tytułów i przyjmując nazwisko Filip Egalité.

Sklep produkuje dekoracje dla Wielkiego Wschodu Francji. Zobacz kolekcję.

Wielka Loża Francji staje się Wielkim Wschodem Francji (1773)

Już w 1771 roku ruch reformatorski zapoczątkowany przez hrabiego Clermont w 1762 roku nabrał tempa, by pójść znacznie dalej. Wprowadzono nową strukturę z systemem reprezentacji lóż, co nadało większą wagę lożom prowincjonalnym i przeciwdziałało przewadze lóż paryskich i arystokratycznych, która istniała wcześniej. Dawni “lacornardowie” odegrali jednak ważną rolę w tych reformach, ponieważ poparli kandydaturę księcia Chartres. W 1772 roku doprowadzili tym samym do połączenia Wielkiej Loży Francji i Rady Cesarzy Wschodu i Zachodu, znienawidzonej przez poprzedniego Wielkiego Mistrza.

W 1773 roku zrestrukturyzowana Wielka Loża Francji przyjęła nazwę Wielki Wschód Francji. Jednak pewna liczba lóż zakwestionowała te reformy i utworzyła Wielką Lożę Narodową zwaną Wielką Lożą Clermont. Loże te przyłączyły się do Wielkiego Wschodu w 1799 roku.

Oprócz całkowitej reorganizacji, najważniejszym zadaniem Wielkiego Wschodu Francji przed Rewolucją była praca nad rytuałami. Pomysł rewizji rytuałów, a przede wszystkim stworzenia ujednoliconego rytuału w ramach Wielkiego Wschodu Francji, pojawił się już w 1773 roku, ale prace rozpoczęły się dopiero w 1781 roku, prowadząc do przyjęcia rytuałów trzech stopni symbolicznych w 1785 roku oraz czterech Porządków Mądrości (wysokich stopni) w 1786 roku. Jest to tak zwany Ryt Francuski.

Mimo swoich postępowych poglądów książę Chartres mało angażował się w te reformy, które były prowadzone przez Wielkiego Administratora Wielkiego Wschodu, Anne’a Charlesa Sigismonda, księcia Montmorency-Luxembourg (1737–1803).

Okres poprzedzający Rewolucję był bardzo pomyślny dla Wielkiego Wschodu Francji, który w 1789 roku liczył 629 lóż i 30 000 członków. Podpisano traktat z Lożami Rektyfikowanymi, który utrzymywał pod jurysdykcją Wielkiego Wschodu loże symboliczne tego rytu, który tym samym nie wymknął się całkowicie spod jego kontroli.

Rewolucja 1789 roku: dymisja, a następnie śmierć Wielkiego Mistrza (1793)

Wybuch Rewolucji w 1789 roku zadał bardzo ciężki cios wolnomularstwu w ogóle, a Wielkiemu Wschodowi Francji w szczególności. Nie dlatego, że Rewolucja bezpośrednio zaatakowała wolnomularstwo, ale dlatego, że wielu wolnomularzy opuściło loże z różnych powodów. Niektórzy przyjęli ideały Rewolucji i postanowili bardziej konkretnie zaangażować się w zmianę społeczeństwa, inni, arystokraci, wybrali drogę wygnania, jak książę Montmorency-Luxembourg.

Nawet jeśli Wielki Wschód Francji oficjalnie poparł Rewolucję w 1792 roku, bardzo niewiele lóż nadal się spotykało, a ostateczny cios zadało im wyrzeczenie się wolnomularstwa 22 lutego 1793 roku przez Wielkiego Mistrza, księcia Chartres, znanego już jako Filip Egalité. Wielki Mistrz nie tylko odwrócił się od wolnomularstwa, ale całkowicie się go wyparł, deklarując, że wierzył w egalitarne iluzje wolnomularstwa, ale teraz widzi rzeczywistość i że Republika nie może tolerować istnienia tajnych stowarzyszeń w swoim łonie. Podczas nadzwyczajnego zgromadzenia 13 maja 1793 roku Wielki Wschód Francji przyjął dymisję Wielkiego Mistrza i rozważał jego zastąpienie, pomimo faktu, że urząd ten był teoretycznie nieusuwalny. Jednak rozpoczął się Terror, który miał trwać do 27 lipca 1794 roku (9 thermidora roku II): wolnomularstwo francuskie przeszło wtedy w stan uśpienia, a jeśli niektóre loże jeszcze się spotykały, to w sposób półkonspiracyjny.

Kariera Filipa Egalité miała wkrótce dobiec końca. Podczas procesu Ludwika XVI przed Konwentem, który odbywał się w kilku sesjach między 15 a 20 stycznia 1793 roku, zagłosował on za śmiercią króla. Generał Charles François Dumouriez (1739–1823), dowódca Armii Północy, próbował bezskutecznie obalić Konwent, aby ocalić Ludwika XVI. Choć był rewolucjonistą, opowiadał się za monarchią konstytucyjną, a zagrożony ściganiem przez Konwent, przeszedł na stronę Austriaków 4 kwietnia 1793 roku. Wśród oficerów, którzy podążyli za nim w dezercji, był Ludwik Filip, najstarszy syn Filipa Egalité i przyszły król Ludwik Filip I. Filip Egalité został natychmiast podejrzany o zmowę z synem i jego przyjaciółmi. Aresztowany 7 kwietnia 1793 roku, został skazany na śmierć 6 listopada i tego samego dnia zgilotynowany.

Odrodzenie wolnomularstwa francuskiego po Terrorze

W lutym 1793 roku, kiedy Wielki Mistrz wyrzekał się wolnomularstwa, Alexandre Roëttiers de Montaleau (1748–1808), który odegrał ważną rolę w tworzeniu rytuałów Rytu Francuskiego, zabezpieczył archiwa Wielkiego Wschodu Francji. 27 października 1795 roku Dyrektoriat zastąpił Konwent Termidoriański, który przejął władzę po upadku Robespierre’a. Działalność masońska mogła wtedy nieśmiało powrócić. W kwietniu 1796 roku Wielki Wschód Francji wybrał Roëttiersa de Montaleau na Wielkiego Mistrza, ale ten odmówił przyjęcia tytułu, każąc nazywać się jedynie Wielkim Czcigodnym.

Podjął wówczas próbę zjednoczenia rozproszonego wolnomularstwa francuskiego i doprowadził do tego, że loże Wielkiej Loży Clermont, które dokonały secesji w 1773 roku, przyłączyły się do Wielkiego Wschodu Francji 22 czerwca 1799 roku.

Wielki Wschód Francji pod rządami Konsulatu i Cesarstwa (1799–1815)

Zamach stanu 18 brumaire’a (9 listopada 1799) położył kres Dyrektoriatowi i ustanowił rządy Konsulatu. Wzmocniona władza wykonawcza spoczywała w rękach trzech Konsulów, ale silnym człowiekiem był w rzeczywistości Napoleon Bonaparte, Pierwszy Konsul (1769–1821). Dla wielu ówczesnych obserwatorów wolnomularstwo było albo siedliskiem rojalistów, albo schronieniem dla jakobinów tęskniących za Terrorem. Nie byłoby zaskoczeniem, gdyby reżim Konsulatu, dość autorytarny i zdominowany przez wojskowego, był do niego wrogo nastawiony lub nawet je zakazał.

Jednak Bonaparte był raczej przychylny wolnomularstwu, gdyż jego ojciec i bracia byli wolnomularzami. Nigdy nie udało się udowodnić, że sam Napoleon nim był, ale niektórzy uważają, że mógł zostać wtajemniczony podczas kampanii egipskiej, w której uczestniczyło wielu wolnomularzy. Wolnomularstwo nie było więc niepokojone, choć ściśle nadzorowane przez policję.

Napoleon nie interesował się zbytnio wolnomularstwem podczas Konsulatu, ale zmienił nastawienie, gdy został Cesarzem Francuzów (18 maja 1804). Zrozumiał, że wolnomularstwo może służyć jego interesom, jeśli będzie mu posłuszne, więc postanowił oddać je pod kontrolę ludzi mu oddanych, bliskich lub członków jego rodziny. W ten sposób w 1804 roku Józef Bonaparte został mianowany Wielkim Mistrzem Wielkiego Wschodu Francji, ale to Jean Jacques Régis Cambacérès (1753–1824), były Drugi Konsul, który został Arcykanclerzem Cesarstwa, sprawował władzę; a Ryt Szkocki Filozoficzny, będący w dużej mniejszości, został oddany pod Wielkie Mistrzostwo Ludwika Bonaparte.

W tym kontekście Alexandre de Grasse-Tilly powrócił z Ameryki i podjął próbę założenia Najwyższej Rady dla Francji Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego. Jako preludium do tego założenia, 22 października 1804 roku założył Szkocką Wielką Lożę Generalną, z marszałkiem Kellermannem (kolejnym lojalistą Napoleona) jako Wielkim Administratorem. W imieniu Cesarza Cambacérès natychmiast interweniował, aby loże tej nowej obediencji zostały włączone do Wielkiego Wschodu Francji. 3 grudnia 1804 roku podpisano konkordat: loże Szkockiej Wielkiej Loży Generalnej weszły w skład Wielkiego Wschodu Francji, podczas gdy Najwyższa Rada, która została ostatecznie ukonstytuowana 22 grudnia 1804 roku, zachowała jurysdykcję nad stopniami od 4 do 33, z Grasse-Tillym jako Wielkim Komandorem.

Jednak 21 lipca 1805 roku Wielki Wschód Francji utworzył Wielką Dyrekcję Rytów, która zaczęła nadawać 33. stopień Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego, co stanowiło naruszenie konkordatu z 1804 roku, który został natychmiast wypowiedziany przez Najwyższą Radę. Cambacérès ponownie interweniował i uzyskał kompromis: Wielki Wschód miał odtąd administrować stopniami od 1 do 18, a Najwyższa Rada od 19 do 33. W 1806 roku Cambacérès został mianowany Wielkim Komandorem Najwyższej Rady. Wolnomularstwo francuskie znajdowało się zatem całkowicie w rękach władzy imperialnej.

Wielki Wschód Francji nie był całkowicie wolny pod rządami Cesarstwa, ponieważ służył interesom i chwale Cesarza, nie bez pewnej lizusostwa. Był jednak w tym czasie szczególnie rozkwitający: jeśli w 1800 roku liczył tylko 74 loże, ich liczba wzrosła do 300 pod koniec Konsulatu w 1804 roku, a w momencie abdykacji Napoleona w 1814 roku liczył ich 1219, w tym 69 lóż wojskowych, które przyczyniły się do szerzenia idei Rewolucji w krajach okupowanych.