Mozaika w wolnomularstwie – Sklep Masoński

Aleksandra Kamińska
Ekspert ds. produktów i zakupów z ponad 15-letnim doświadczeniem w handlu

Pochodzenie Mozaiki i jej nazwy

Określana w języku angielskim jako “Square Pavement” lub “Mosaic Pavement”, Mozaika pojawia się w dawnych szkockich i angielskich katechizmach masońskich. Najwcześniejsze wzmianki znajdują się w rękopisach “Edinburgh Register House” (1696) oraz “Chetwode Crawley” (1700), które opisują zwyczaje wolnomularskie stosowane w Szkocji w XVII wieku. Następnie odnajdujemy ją w wielu angielskich, szkockich i irlandzkich rękopisach lub publikacjach ujawniających (“Dumfries n°4”, ok. 1710; “Trinity College, Dublin”, 1711; “A Mason’s Confession”, ok. 1727; “Wilkinson”, 1727; “Masonry Dissected”, 1730…).

Dokumenty te nie opisują, czym jest Mozaika ani jakie jest jej przeznaczenie, z wyjątkiem dwóch, które dają nam klucz do tego symbolu: “A Mason’s Confession” oraz rękopisu “Wilkinson”. Według tych dwóch dokumentów (pierwszy szkocki, drugi angielski), Mozaika służyła Mistrzowi do kreślenia planów. Wspominaliśmy już w naszym poprzednim artykule o Dywanie Loży, że pierwotnie plany kreślono bezpośrednio na podłodze pomieszczenia, w którym pracowali Murarze. Twierdzenia zawarte w “A Mason’s Confession” i rękopisie “Wilkinson” jedynie doprecyzowują to zastosowanie: jeśli Mozaika jest kratkowana, to dlatego, że projekt można było w ten sposób łatwo przenieść na większą skalę, używając większej siatki. Zatem Mozaika była pierwotnie narzędziem operatywnym, a nie motywem symbolicznym czy dekoracyjnym.

Dlaczego jednak nazywamy ją Mozaiką? Przede wszystkim należy zauważyć, że nazwa ta jest stosunkowo późna, ponieważ dawne dokumenty mówią jedynie o “Square Pavement”, co można przetłumaczyć jako Kwadratowa Posadzka lub Posadzka z ekierką. Nazwa “Mosaick [sic] Pavement” pojawia się dopiero w 1727 roku w rękopisie “Wilkinson”, a następnie w “Masonry Dissected” z 1730 roku. Ponieważ oba te dokumenty wyraźnie wywodzą się z tradycji Wielkiej Loży z 1717 roku (lub bardziej prawdopodobnie z 1721), można wywnioskować, że termin ten pochodzi z tradycji “Modernów”.

Co jednak oznacza? Czy “Mozaika” odnosi się tutaj do Prawa Mojżeszowego? Wydaje się, że pochodzi raczej od średniowiecznej łaciny “mosaicus”, będącej przekształceniem klasycznego łacińskiego “musivus”, wywodzącego się z kolei z greckiego “mouseios”, odnoszącego się do Muz, czyli “bóstw” rządzących różnymi Sztukami. Nic dziwnego, że termin ten został przyjęty przez nowoczesne wolnomularstwo, zrodzone w czasach, gdy elity intelektualne karmiły się antykiem grecko-rzymskim.

Znaczenie Mozaiki

W nowoczesnym wolnomularstwie Mozaika utraciła swoje znaczenie jako narzędzie operatywne, zachowując jedynie wymiar symboliczny. W czasie, którego nie udało nam się precyzyjnie ustalić, przybrała formę szachownicy, na której naprzemiennie występują czarne i białe pola. Stała się tym samym obrazem stworzonego świata, naznaczonego dualizmem. Symbol Mozaiki łączy się więc z innymi symbolami dualizmu w Loży (dwie Kolumny, Słońce i Księżyc, Południe i Północ), z tą różnicą, że zawiera w sobie oba bieguny, nierozerwalnie ze sobą połączone. Cała złożoność rzeczywistości wyraża się w niej: światło i ciemność, życie i śmierć, dobro i zło, postęp i regres…

To przenikanie się czerni i bieli przypomina chiński symbol Yin i Yang, który również stara się oddać rzeczywistość świata w kategoriach dualizmu. Jednak model chiński jest pełen krągłości, przedstawiając naprzemienność czerni i bieli jako nieustanny ruch, podobny do wody lub wiatru, w którym należy nieustannie szukać równowagi poprzez ruch.

Mozaika jest bardziej radykalna w swoim przedstawieniu dualizmu. Pola są wyraźnie wyznaczone i wydają się bardziej oporne na ruch. To obserwator musi dokonać wyboru, aby wytyczyć własną ścieżkę i zdołać sublimować dualizm poprzez zasadę Trójcy.

Jeśli Mozaika rzeczywiście reprezentuje świat w jego trwałym dualizmie, można się zastanawiać, dlaczego w wolnomularstwie kontynentalnym niemal zabronione jest chodzenie po niej? Czy nie ma tu pewnej niespójności? Żyjemy w tym świecie, w którym podlegamy dualizmowi: dlaczego w Loży mielibyśmy uważać przedstawienie świata za święte samo w sobie? Pracą wolnomularza jest uświęcenie świata dualizmu poprzez odkrycie trzeciego elementu, a aby to zrobić, musi on wejść w ten świat, również rytualnie.

Ile pól powinna mieć Mozaika?

Liczba pól na Mozaice będzie oczywiście niosła ze sobą znaczenie symboliczne i można rozważyć różne opcje. Wiele lóż dzieli te same świątynie, które często są urządzone w sposób stały. W niektórych przypadkach trudno więc wybrać Mozaikę, której chcielibyśmy użyć. Jeśli jednak Mozaika jest przedstawiona na Dywanie Loży, co często ma miejsce, loże mają swobodę wyboru formy, która ma dla nich największy sens.

Jakie są różne opcje? Znamy trzy, z których wszystkie mają istotne znaczenie. Nie wykluczają się one i mogą być nawet używane przez tę samą Lożę, jak zaraz zobaczycie.

Pierwsza opcja jest najprostsza pod względem symbolicznym: 8 x 8 = 64 pola. 64 to sześcian liczby 4, która jest liczbą stworzonego świata, charakteryzującego się Czterema Żywiołami, Czterema Stronami Świata, Czterema Porami Roku itp. Jako sześcian 4, liczba 64 reprezentuje świat w trzech wymiarach, świat materialny, który znamy i w którym się poruszamy. Mozaika z 64 polami jest więc jedynie opisowa: symbolizuje świat takim, jakim go postrzegamy, bez jego interpretacji. Warto byłoby umieścić ją na Dywanie Loży pierwszego stopnia: Uczeń uświadamia sobie siebie i świat w jego dualizmie, ale nie posiada jeszcze wiedzy geometrycznej, która pozwoliłaby mu zrozumieć świat i działać w nim.

Dwie kolejne opcje zakładają już wiedzę geometryczną.

Mozaika zbudowana zgodnie ze Złotą Proporcją: 5 x 8 = 40 pól. Ponieważ Złota Proporcja jest stosunkiem, można zaproponować inne modele, które zachowują tę samą proporcję i znajdują się w ciągu Fibonacciego (0-1-1-2-3-5-8-13-21-34-33-55-89…): można więc rozważyć Mozaikę 3 x 5, 8 x 13, 13 x 21 itd. Zaletą Mozaiki 5 x 8 jest to, że daje 40 pól. 40 to ważna liczba w tradycji judeochrześcijańskiej, to liczba oczekiwania, ale także czasu potrzebnego na doświadczenie duchowe (40 lat spędzonych przez lud Izraela na pustyni, 40 dni kuszenia Jezusa). Oparta na Złotej Proporcji, którą Czeladnik odkrywa w Płonącej Gwieździe, Mozaika 5 x 8 mogłaby z powodzeniem figurować na Dywanie Loży drugiego stopnia.

Wreszcie Mozaika oparta na Twierdzeniu Pitagorasa: 9 x 12 = 108 pól. Tutaj również można rozważyć inne modele, które zachowują stosunek 3-4-5 trójkąta prostokątnego pitagorejskiego: 3 x 4, 6 x 8, 12 x 16. Jednak naszym zdaniem najciekawszy pozostaje model 9 x 12 = 108, ponieważ te trzy liczby są bogate w znaczenia. 9, kwadrat liczby 3, często pojawia się w wolnomularstwie od stopnia Mistrza. Jest to w szczególności liczba baterii stopnia oraz liczba Mistrzów, którzy wyruszyli na poszukiwanie szczątków Hirama. 12 to główna liczba w tradycji judeochrześcijańskiej, symbolizująca pełnię i spełnienie (12 Pokoleń Izraela, 12 Apostołów). Wreszcie symbolika liczby 108 przychodzi do nas raczej z Indii. Symbolizuje ona spełnienie, wyzwolenie, koniec ścieżki inicjacyjnej. Główni hinduscy bogowie, podobnie jak Budda, mają 108 imion, istnieje 108 Upaniszad, 108 Asan (pozycji) jogi, 108 koralików w buddyjskim różańcu, 108 namiętności w buddyzmie… Z buddyjskiego punktu widzenia 108 symbolizuje osiągnięcie samadhi (skupienia, czyli najwyższego poziomu świadomości medytacyjnej) po pokonaniu 108 namiętności. To właśnie na Dywanie Loży trzeciego stopnia mogłaby figurować Mozaika 9 x 12 = 108, ponieważ Mistrz przechodzi przez symboliczną śmierć, aby przekroczyć namiętności reprezentowane przez trzech złych Czeladników.