Fartuch masoński – dziedzictwo operatywne?
Fartuch jako odzież ochronna
Podobnie jak rękawiczki, o których już wspominaliśmy, fartuch jest oczywiście odzieżą ochronną używaną w wielu zawodach. Nic więc dziwnego, że odnajdujemy go wśród akcesoriów wolnomularskich. Jednak fartuch masoński nie zawsze miał tak wielkie znaczenie, jakie przypisuje mu się dzisiaj w wolnomularstwie, a jego używanie przez murarzy operatywnych (zobacz nasz artykuł o Dwóch Kolumnach w wolnomularstwie, aby dowiedzieć się więcej) oraz kamieniarzy wcale nie było systematyczne.
Źródła średniowieczne i operatywne
Średniowieczne ilustracje i iluminacje przedstawiające budowniczych rzadko ukazują ich w fartuchach. Również “Old Charges” (Dawne Obowiązki, zbiory przepisów angielskich murarzy operatywnych, redagowane między XIV a XVIII wiekiem) w ogóle o nich nie wspominają. Jeśli chodzi o Francję, Compagnonnage (stowarzyszenia czeladnicze) również niewiele o tym mówi, a od czasu renesansu tradycji czeladniczych w XIX wieku, jedynie Czeladnicy Farbiarze noszą symboliczny fartuch.
Nieliczne dokumenty opisujące zwyczaje “Masonry of the Mason Word” (proto-wolnomularstwa, które pojawiło się w Szkocji na początku XVII wieku) oraz wczesnego angielskiego wolnomularstwa spekulatywnego z XVII wieku również nie wspominają o fartuchach. Najstarszy opis przyjęcia angielskiego wolnomularza, który znajduje się w “Natural History of Staffordshire” Roberta Plota (1686), wspomina o rękawiczkach, ale nie o fartuchu masońskim. W każdym razie najstarsze znane nam fartuchy masońskie pochodzą dopiero z XVIII wieku.
Jedna z nielicznych iluminacji przedstawiających murarzy noszących fartuch (Roman de Girart de Roussillon Cod. 2549, fol. 164r: Wiedeń. Österreichische Nationalbibliothek)
Wnioski dotyczące pochodzenia operatywnego
Nasuwają się jednoznaczne wnioski. Fartuch był rzeczywiście używany przez murarzy operatywnych do wykonywania określonych zadań. Nie wydaje się jednak, aby ten fartuch miał zastosowanie rytualne, honorowe czy symboliczne, ani aby był przedmiotem uroczystego wręczenia podczas ceremonii przyjęcia nowego murarza.
Skąd zatem wziął się fartuch masoński jako specyficzny ozdobnik rytualny wolnomularza?
Fartuch masoński – wynalazek nowoczesnego wolnomularstwa
Pojawienie się w XVIII wieku
Wiele przesłanek historycznych wskazuje na to, że noszenie symbolicznego fartucha podczas prac masońskich jest wynalazkiem nowoczesnego wolnomularstwa, czyli wolnomularstwa zapoczątkowanego przez Wielką Lożę Londynu, założoną według oficjalnej tradycji w 1717 roku, choć bardziej prawdopodobne, że w 1721 roku.
Pierwsza rytualna wzmianka o fartuchu masońskim
Pierwsza wzmianka o rytualnym użyciu fartucha masońskiego pojawia się w 1723 roku, w symbolicznym katechizmie, który zwykło się nazywać “A Mason’s Examination”. Katechizm ten był dołączony do listu otwartego opublikowanego w czasopiśmie “The Flying Post”, potępiającego innowacje rytualne Wielkiej Loży Londynu.
Co wspomina ten katechizm? Że przed przyjęciem do grona wolnomularzy, kandydat obdarowywał wszystkich obecnych męskimi i damskimi rękawiczkami oraz skórzanymi fartuchami.
Kontrowersyjna innowacja
Obecność rytualnego fartucha masońskiego była więc prawdopodobnie jedną z innowacji, przeciwko którym występował autor listu. Sugeruje to, że “Nowocześni” wprowadzili nowe zwyczaje, być może pod wpływem tradycji szkockiej, ale możliwe, że wywodzące się również z twórczości własnej nowoczesnego wolnomularstwa.
Dziedzictwo fartucha masońskiego
Upowszechnienie i uniwersalna adopcja
Po 1723 roku wszystkie źródła angielskie wspominają o fartuchu masońskim, poczynając od “Masonry Dissected” Samuela Pritcharda (1730). Na kontynencie najstarsze francuskie rękopisy rytualne również potwierdzają jego użycie.
Nawet wolnomularze zwani “Starożytnymi”, zorganizowani w rywalizującą Wielką Lożę od 1751 roku, ostatecznie przyjęli fartuch masoński, o czym świadczą przedstawienia Laurence’a Dermotta oraz publikacja “The Three Distinct Knocks” (1760).
“The Three Distinct Knocks” (1760) autorstwa Laurence’a Dermotta (archive.org)
